Bashmakale

Mehmet Emin Batur

GUANTANAMO 15 UYGHURNİ JUTUPKETMİSUN

Dünyaning herqaysi ölkiliride söyümlik wetinimizning İstiqlaliyti üchün paaliyet elipberishni mexset qilghan halda qurulghan we sani 50’din ashidighan Sherqiy Türistan teshkilatlirirning xadimlirining meningche bolsa birinchi weziypisi; türlük sewepler bilen chegra tishidiki webezen döletlerghe chiqip ketip hazir kishilik hoqukliri depsendichiliklerghe uchrawatqan az sandiki xelqimizning dert- elemlirighe dawa bolush dep oylaymen.
Sherqiy Türkisanning heqiyqiy istiqlali, xelqimizning erkinliki üchün köresh qilwatkan teshkilatlirimiz, aldi bilen türlük heqqaniyetsizliklerghe duch keliwatqan qirindashlirimizning qolidin tutup, ulerghe rehberlik qilish bilen yol- yoruk körsütüp yana ulerning charisizlik girdawida yok bolup ketishlerining aldini elishqa ğeyret qilişi kirek. Hemmemizghe melum bolghinidek birnechilighan dünya ölkiliride yashawatqan amma, ikamet alalmighan, siyasiy panaliq telepliri kobul qilinmighan, turmishliri kündin künghe nacharleship kletiwatqan we hatta ki, Xitay hökümitining shu döletlerghe siyasi besim ishletishi sewipi bilen turmilargha chüshüp qalghan Sherqiy Türkistanliklerning barliqi bir heqiyqet.
Mana shu igisiz qalghan bichara qirindashlirimizning beshini silash, ulerning dertlerighe derman bolush, namratchilikning azawida perishan bolghan bala-chaqilerining yaman yollargha chüshüp ketishining aldini elish, bulerning heq-hoquqlirini xelqara hoquq orghanlirida qoghudash üchün mexsus teshkilinislerni vucutqa keltürüs kirek emesmu?
Texi yeqinki bir mezgilde dünya aqxbarat orghanlirida keng dairede yer alghan Guantanamo’deki 15 Uyghurning echinishliq ahwali Amerika Qoshma Shtatlirida neshir qilinidighan dangliq‘Washington Pochta Geziti’ ning 8- ayning 24- künki sanida chikqan bashmaqale bilen hem xelqaragha ilan qilinghan. 4 yildin beri Guantanamo turmilirida tutup turiliwatqan 15 Uyghurning buningdin 2 yil burun gunahsiz bolghanlikleri Amerika hökümet organliri teripidin jakarlanghan bolsimu, ulerning texiche qoyupberilmey turghanliqi u yerdiki uyghur qirindashlirimizning kündin künghe ajizleship ketishini keltürüp chiqmakta.
Amerka Qhosma Shtatliri bu 15 Uyghurgha siyasi panaliq berilishi üchün 20 döletghe uxturush chiqarghan bolsimu amma bu ölkilerning hich biri bu Uyghurlerni qobul qilip almighan. Bu Uyghurlerghe siyasi panaliq bermighen döletlerning ichide Türkiye Cemhuriyti döliti hem bar iken…
Qandakla bolmisun biz Uyghur xelqining bir künmü bolsa tezlik bilen öz teqdirini özi belgilesh erkinlikighe erishish mejburiyti özüni körsitip turmaqta.
Bu 15 Uyghurning depsendichilikghe uchrighan kishilik heqlirini xelqara hoquq teshkilatlirigha apirishqa mejbur bolghanler herqaysi Sherqiy Türkistan Teshkilatliridur. Qarighanda tezlik bilen ötüpketiwatqan wax ichide hech qandag bir teshkilat ciddiy halda bu ishqa kol tiqmighqan… Nahiyti bek daghu-dughuluk ötküzülghen mexsettin tashqiri Webezen jighinlada bekmu tesirlik(!) nutuk sözlighenlerning bundaqla mühim we reel bir mesilighe kelghende ucuqhup ketishlirini körüp pütünley Sherqiy Türkistan xelqi chunqur oylansa bolidu…

Xitay quruqluq armiyisi Ürümchide teyyarliq topchilar polkini qurdi

Xitayning Sherqiy Türkistan’diki quruqluq armiyisi teyyarliq piyadiler qismining topchilar polki 18 - Awghust küni Ürümchide resmiy qurulghanliqini jakarlidi.
Ürümchi kechlik gézitide élan qilinghan xewerde melum bolushiche, mezkur polk, xitayning merkiziy herbiy komitéti teripidin testiqlanghan bolup, bu polkning qurulush ishliri 2005 - Yilining béshida ürümchi shehirining tengritagh rayoni, tudüngxé rayoni we dawanching rayonlirida bashlanghan.
Xewerde melum bolushiche, bu polkning ofitsér, eskerliri urush mezgilide wezipisini ada qilsa, bashqa chaghlarda bu rayonning iqtisadiy qurulush ishlirigha arilishidiken. Shundaqla bu eskerler, ürümchidiki 30 nechche partiye Hökümet orgini we karxana, idarilargha orunlashturulidiken.
Uyghur közetküchiliri, xitayning bir tereptin, uyghur élining muqimliqini saqlash meqsitide, bu yerde xitay eskerlirini köpeytse, yene bir tereptin, xitay eskerlirini uyghur élining iqtisadiy tereqqiyatidin menpetlendurushni meqset qilidighanliqini ilgiri sürmekte.

Xitay Hökümiti Bir Uyghur Ayalni “Qanunsiz Diniy Telim Bergen” dep qolgha aldi

Dunya uyghur qurultiyining bayanatchisi Dilshat réshitning 14 - Awghust küni metbuatlargha ashkarilishiche, Sherqiy Türkistanning shayar nahiyiside 56 yashliq aminexan özi bilen bir yézidikilerning telipige binaen, yazliq tetil waqtidin paydilinip, 37 neper yash - Ösmürni öz ailisige yéghip, diniy sawat bergen.
Buningdin xewer tapqan shayar nahiyisi saqchi ponkiti, 1 - Awghust küni ushtumtut ibrahim hoshur ailisige yeni aminexanning öyige basturup kirip, neq meydanda aminexanni we 37 neper balini qolgha alghandin sirt, 23 parche quran we diniy sawat kitabidin 56 parche hemde seidiye xanliqigha dair tarixi kitablarni musadire qilghan.
Hökümet, aminexanni qanunsiz halda din tarqatqan, qanunsiz diniy qollanma we eksilinqilabiy kitablarni yoshurup saqlighan dep eyibligen.
Dilshat réshitning tekitlishiche, hökümet aminexanni eyibligendin sirt, aminexandin diniy sawat ögengen 37 neper yash - Ösmürge mektep ichide jaza bérish, ularning ata - Anisigha iqtisadiy jaza bérish tedbirliri élip barghan. Xewerde éytilishiche, aminixan bilen birlikte tutup kétilgen bezi balilarning ata-Aniliri 7000 din 10000 yüwengiche jerimane tölesh arqiliq balilirini qutulturiwalghan. Bu ata-Anilar jerimane pulini tépish üchün qoy we kalilirini satqan.
Fransiye agéntliqining 15 - Awghust küni béyjingdin xewer qilishiche, xitay saqchi dairiliri aminixan we oqughuchilirining tutulghanliqini étrap qilghan. Emma ularning néme üchün tutqun qilinghanliqi heqqide melumat bérishni ret qilghan Xelqara kishilik hoquq teshkilatliri dölet kontrolluqi sirtidiki pütün diniy paaliyetlerni chekligen xitay hökümitining, térrorizmgha qarshi turush nami astida uyghurlarning diniy erkinlikini boghiwatqanliqini bildürmekte.

Awstraliyilik ofitsér, “Uyghur İli we Tibette Qoralliq Qozghilanglar yüz Bérishi Mumkin” dédi

Awstraliyining sabiq hawa armiye ofitséri, herbiy analizchi martin andru, amérikida chiqidighan washington waqti gézitining 8 Ayning -19 Künidiki sanida élan qilghan bayanatida, xitay hökümiti uyghur ili we tibette téximu köp qoralliq qozghilanglargha duch kélishi mumkin, dégen.
Martin andru bayanatida, Uyghur xelqining béyjingdin musteqilliqini qolgha keltürüsh üchün jiddiy küresh élip bériwatqanliqini, Tibetning bolsa bir chaghlarda musteqil dölet ikenlikini tekitlep, xitay hökümitining Uyghur ili we Tibetni hem herbiy sinaqlar üchün ishlitiwatqanliqini, hem ularning néfit we bashqa yer üsti bayliqliridin paydiliniwatqanliqini eskertken.
Awstraliyining sabiq herbiy ofitséri we herbiy analizchi martin andru, washington waqti gézitide élan qilinghan bayanatida yene mundaq dégen:
" Uyghur élide yashawatqan köpligen uyghurlar, shundaqla tibetlikler xitaylarni mustemlikichiler dep qaraydu. Mushu qarash uyghur élide qozghilanglargha seweb bolushi mumkin. Shundaqla nurghunlighan tibetlikler xitayning asaritidin qutulush üchün qoralliq heriket élip bérilishi kéreklikige ishnidu".
Uning éytishiche, qoralliq heriket üchün kéreklik qorallarning ottura asiyadin xitayning gherbiy rayonigha kirishi mumkin iken.
Martin anduruning bildürüshiche, xitay hökümiti uyghurlarning milliy herikitini basturush üchün, aq tashliq kitab chiqirip uyghurlarni térrorchi dep eyiblep, xelqara sehnide uyghurlargha qarita bir teshwiqat herikitimu bashlighan. Emma uning éytishiche, démokratiyining ottura asiyada kéngiyishi, mezkur rayonda uyghurlargha hésdashliq bildüridighan yéngi hökümetlerning otturigha chiqishigha seweb bolushi mumkin.

Xitay, Mekittiki Uyghur Diniy zatlargha Pilanliq tughut Qollanmisi tarqatti

Yéqinda xitay dairiliri uyghur élining qeshqer wilayiti mekit nahiyisidiki 471 neper uyghur diniy zatqa mejburiy yosunda, xitayning pilanliq tughut siyasiti qollanmisini tarqatqan.
Bash shitabi Gérmaniyidiki "Sherqiy Türkistan Uchur Merkizi" ning melum qilishiche, xitay hökümiti Mekit nahiyisining 9 yéza we 1 kentidiki barliq diniy zatlargha bu qollanmini tarqitip, ularning hökümet bilen yéqindin hemkarliship, xelq arisida hökümetning pilanliq tughut siyasitini yaxshi teshwiq qilishqa mejburlighan Uchur merkizi yene, xitay hökümitining, uzun yillardin buyan yürgüzüwatqan pilanliq tughut siyasiti, islam dinigha étiqad qilidighan uyghurlarning qarshiliqigha uchrap kelgenliki üchün, nöwette diniy erbablarning tesiridin paydilinip, pilanliq tughut siyasitini özleshtürüshni meqset qilghanliqini bildürdi.

"Washington pochta géziti" Guantanamodiki Uyghurlar heqqide bash maqale élan qildi

Amérikida chiqidighan dangliq "washington pochta géziti" ning 8- ayning 24- künki sanida Guantanamodiki uyghurlar heqqide bash maqale élan qilindi.
Maqalida, 4 yildin buyan Guantamoda tutup turiliwatqan uyghurlar gerche ikki yilning aldida, Amérika hökümiti teripidin gunahsiz dep jakarlanghan bolsimu, lékin ularning téxiche qoyup bérilmigenliki yézilip, bu Uyghurlarning Guantanamodiki ehwali tonushturulghan.
Maqale aptori robin rayt maqaliside yene, guantanamodiki ikki neper Uyghurning adwukati séybin willét we Uyghur- Amérika birleshmisining reisi Nuri Türkel ependiler bilen ötküzgen söhbet mezmunlirini qisturup, Nuri Türkel’ning "Uyghurlar ezeldin Amérikidin ümid kütidu hemde Amérikini özlirining erkinlik we insaniy ghorurini qolgha keltürüsh yolidiki tirishchanliqigha yardem qilidu dep qaraydu" dégen sözini neqil keltürdi.
"Washington pochta géziti" de élan qilinghan bu maqalidin paydilinip, Engliye BBS- Radio- Téléwiziye shirkiti we Amérika Awazi radiosimu guantanamodiki uyghurlar heqqide xewer berdi.

Xitay hökümiti uchturpanda 10 neper Uyghurni bölgünchilik bilen eyiblep qolgha aldi

Xitay saqchi dairiliri Sherqiy Türkistanning uchturpan nahiyiside 10 neper uyghurni, “Musteqilliq we bölgünchilikni terghip qilghan hemde diniy teshwiqatlarni élip barghan” dep eyiblep, qolgha aldi.
Sherqiy Türkistanning Üchturpan nahiyilik jamaet xewpsizlik idarisi teripidin qolgha élinghan bu Uyghurlar uchturpanning Aqyar yézisidin bolup, saqchilar bular heqqide uchurgha érishkendin kéyin, ularning öylirige ushtumtut basturup kirgen.
Netijide, Aqyar yézisining 15 - Kentidiki déhqan jümek exet, imamniyaz ghojek we abdul raxmanlarning öyidin, musteqilliq heriketliri teshwiq qilinghan ünalghu léntisidin 30 i, shundaqla yene, 30 gha yéqin musteqilliq we islam dinigha ait kitap bayqalghan. Xitay dairilirining neziride bu xildiki lénta we kitaplarning hemmisi qanunsiz boyumlar dep qarilidu.
Aqsu wilayetlik saqchi idarisidiki ismini ashkarilashni xalimighan bir saqchi xadimi, fransiye axbarat agéntliqigha bu kishilerning qanunsiz teshkilatlargha qatnashqanliqini hemde ularning döletni parchlash jinayiti bilen eyiblengenlikini bildürdi.
Xewerlerde, bu uyghurlarning hetta bu yil öktebirde “Uyghur aptonom Rayoni” qurulghanliqining 50 yilliqi mezgilde, Sherqiy Türkistanning musteqilliqini jakarlimaqchi bolghanliqi ilgiri sürülgen. Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit, xitay hökümitining yéqindin buyan uyghur élining her qaysi jaylirida mushundaq tutqun paaliyetlirini élip bériwatqanliqini eskertip, mezkur teshkilatning xitay hökümitidin, tinch yolda paaliyet élip barghan bu uyghurlarni derhal qoyup bérishni telep qilidighanliqini tekitlidi.