|
Tarih
(Şahadetinin 40.yılı
münasebetiyle)
12 Şubat 1901 - 14 Haziran 1965
Mehmet Emin Buğra
Devlet adamı, tarihçi, din
alimi, siyasetçi, hukukçu, eğitimci ve komutan sıfatlarının yanında yi birde
edebiyatçı olan Mehmet Emin Buğra Bey. ''SİLKİN'' şiirinde Türklük
bilincinin önemini ne güzel anlatıyor. Doğu Türkistanlı gençlere Türk
Milliyetçilik fikrini öğretmek için birçok teşkilat kurup yayınlar yapmışsa
da bütün bu çabalarının esasını teşkil eden “Doğu Türkistan Milliyetçi
Partisi”ni de kuran Merhum'un hayatı büyük mücadeleler ile geçmiştir. 12
Şubat 1901 yılında Hoten vilayetinin ilçe nahiyesinde dünyaya geldi. Yörenin
sayılı din alimlerinden olan babası Pirabidin Hacıyı küçük yaşta kaybetti.
Dört erkek ve iki kız kardeşiyle birlikte annesi Sarine Banu Hanım'ın
terbiyesinde büyüdü. 9 yaşında Hoten'de ilk tahsilini. 22 yaşında ise
Hoten'in Karakaş Nahiyesindeki devrin ünlü medreselerinde yüksek tahsilini
Arap ve Fars Dili Edebiyatı üzerine tamamladı. 1922- 1930 yıllarında Karakaş
Oybağ medresesinde İslâm Hukuku Müderrisliği yaptı. Yüksek ilmi yeteneğinden
dolayı kısa sürede tanındı. Kendiside Türkiye'den gelen öğretmenlerden bir
süre ilmi eğitim almıştı. Genç müderris ve talebeleri örgütleyip, vatanımızı
işgal eden Çin hakimiyetinin dehşet verici zulüm ve baskılarına karşı çare
ve tedbir aradı. Genç yaşta, Türkçe, Arapça ve Farsça şiirler yazmaya
başlamıştır. Her şeyden önce bilimsel araştırmalara ağırlık vermiş;
Hindistan'a gidip gelen tüccarlar ve hacılarla yurt dışından Türkçe, Farsça,
Arapça gazete, dergi ve kitaplar getirip inceleyerek dünyadaki değişim ve
gelişmeleri takip etmeye çalışmıştır. Doğu Türkistan'ı istila eden Çin
hakimiyetinin dehşet verici zulüm ve işkencelerine karşı çare ve tedbirler
aradı. Haksızlıklara karşı yükselen sesler hemen kanla bastırılıyordu. Genç
müderris ve öğrencileri örgütledikten sonra bütün yurdu dolaşarak aydın
bildiği kişilere danıştı. 1929 yılında Doğu Türkistan’ın önemli şehirlerini
gezip, o yerlerdeki Çin hükümetinin askeri gücünü ve o yöre halkının
psikolojik ahvali gibi stratejik konuları araştırdı. Bu gezi esnasında
Gulca (ili) şehrinde Sabit Abdulbaki (Sabit Damolla) ile görüşür. 1930
yılında Mehmet Emin Buğra Bey başkanlığında "Milli İnkılap Teşkilatı”
kurulmuştur. Bu teşkilatın amacı ayaklanma için üye toplamak, para ve silah
temin etmektir.
Mehmet Emin Buğra önderliğindeki
tahminen bir yıl süren gizli faaliyetlerden sonra 29 Ekim 1932 tarihinde
Karakaş nahiyesinde silahlı ayaklanmayı başlattılar. Kısa bir süre içinde
Batıda Kaşgar'ın Yenihisar nahiyesinden, Doğu Çin'in Dunghuvang eyalet
sınırına kadar olan bölgeyi Çin istilasından kurtarıp hürriyete
kavuşturdular. 20 Şubat 1932 tarihinde Karakaş'ta (Hoten ilçesi) kurulan
Muvakkat Hoten Hükümeti'nin başkanı Mehmet Niyaz Elem. Başkanı Sabit
Damollam ve Başkomutanı Mehmet Emin Buğra'dır. Bütün Milli teşkilatlar 12
Kasım 1933 yılında Kaşgar'da toplanıp ''Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti"ni
kurdular ve Gökbayrak tan Albayrağa selam gönderdiler. Mehmet Emin Buğra Bey
Çinli Müslümanlara yenilir. 1934'ün yedinci ayında Hindistan'a hicret etmek
zorunda kalır. Hindistan'da bağımsızlık mücadelesinden vazgeçmeyen Mehmet
Emin Buğra Bey, Afganistan ve Keşmir'in Doğu Türkistan sınırına yakın
bölgelerinde (Pamir,Vahan) silahlanma toparlanma ve yurda dönüş
faaliyetlerinde bulundu. Batı Türkistan'ı istila eden İngilizle, Mehmet Emin
Buğra Bey'in faaliyetlerini durdurur ve Afganistan’a sığınır. Burada
dabugün bile istilacı Çinlilerin uykusunu kaçıran Şark-i Türkistan Tarihi
adlı eserini kaleme aldı. Mehmet Emin Buğra'nın bu eserini yayınladığı
günden itibaren önce Milliyetçi Çin ve sonra Çin Komünist hükümetleri
tarafından yasaklandı. Buradan anlaşılıyor ki Çin ve Rus gibi emperyalist
ülkeler karşısında Mehmet Emin Buğra bey burada da bir yardım görememiş ve
bu seferde 1942 yılında Hindistan'a geçmiş. Mücadele hayatında çileler yine
yakasını bırakmamış bu sefer İngiliz istihbarat örgütleri tarafından
kendisini tehlikeli görerek Peşaver Merkez cezaevinde 6 ay süreyle göz
hapsinde tutuldu. Ancak Çin'e dönmek şartı ile Ocak 1943 yılında serbest
bırakıldı.
Çin'in merkezi olan Nancin'de
Çin basın yayınlarında “Şinciang değil, Doğu Türkistan”, ''Doğu
Türkistanlılar Türk'tür'' adlı makaleler yazdı. Öteden beri Çin'de bulunan
Dr. Mesut Sabri Baykozi, İsa Yusuf Alptekin, Kadir Efendi gibi Doğu
Türkistan'ın Milliyetçi aydınları beraber ''YURTAŞ ÇEMİYETİ'' adı altında
bir teşkilat kurdu. 1951 yılında İstanbul’a gelmiş ve burada, Batı ve Doğu
Türkistan’ın özgürlüğü için çaba sarf eden ve tüm Türklüğün sesi olmuş
'Türkistan' adlı dergiyi ardından 1956 yılında Ankara'da 'Türkistan’ın
Sesi' adlı dergiyi çıkartmıştır. 1952 yılında 'Doğu Türkistan’ın Dünü
Bugünü' adlı kitabını yine İstanbul’da yayınlatmıştır.1953 yılında Türkiye
Cumhuriyeti vatandaşlığına geçmiş 14 Haziran 1965'te uçmağa varmıştır.
Kaynaklar:
1- Esir Doğu Türkistan İçin , İsa Yusuf Alptekin
2- Doğu Türkistan çağdaş Uygur Edebiyatında Milli
Mücadele. Türk Ocakları Genel Merkezi, Türk Yurdu Yayınları 28 Aralık 1996
Ank. Celalettin Batur.
3- Türkiye’deki Türk Dünya Türk Diyanet Vakfı Yayın
Dr. Ertuğrul Yaman, A. Kemal Bolaç, Ahsen Esatoğlu
4- Doğu Türkistan Kızıl Muhtariyeti Reddeder Mehmet
Emin Buğra, İsa Yusuf Alptekin. Son Havadis Matbaa Ankara 1955.
5- Doğu Türkistan Davası İsa Yusuf Alptekin Seha
Neşriyat 6- Türklük Mücahidi İsa Yusuf, Altan Deliorman Prof Dr. Abdulkadir
Donuk, İsa Kocakaplan İst. 1991.
7- Gökbayrak Dergisi Cilt:1, Sayı:Ocak 1994. Doğu
Türkistan Kültür ve Dayanışma Derneği-Kayseri
8-http://muge_cetinkaya.sitemynet.com/BugraVe
DoguTurkustan.htm
Celalettin Batur |
