Bashmakale

Mehmet Emin Batur

İSTİKLÂL GİZİTİ BİR YASHQA KİRDİ

Dünyada pütünley yoq bolup ketish xewpi astidiki milletlerning musteqilliq körishini her kaysi yol bilen bolmisun qolidin tashlimighanlikliri insani cihettin qarighanda tebriklesh we teqdirleshke tegishlik bir qedirdanliqtur.

Milletlerning öz teğdirini özi belgilesh, öz yurtlirida hör yashash Allah taalaning her bendisighe bir mukapati tursa, Bizning yurtimizni besiwalghan Xitay dölitighe oxshighan bezi ach közlük emperyalist döletler kishilerning bu heqqini zoriwanlik bilen qolliridin tartiwelishdek depsendichiliklerge urunmaqta. Mana bu türlük depsendichiliklerge duch kelgen xelklermu kilicektiki ewlatlirining bashqa milletlerghe qul bolup yashashqa mehkum bolishlirining aldini elish üchün shereplik köresh meydanigha chiqip kirek bolghanda tatliq canlirini issiq kanlirini tikip qoyup köresh qilmakta. Bu milletlerning beziliri qoral bilen , beziliri siyaset we xelqara diplumasi yoli bilen, beziliri bolsa hem qorallik hem diplumasi yolini qollinish arqiliq köresh qiliwatudu. Musteqilliq yolida qaysi yol bilen bolmisun köresk qiliwatqan milletlerghe hörmet we teqtir bilen qaraş kirek dep chüshünimiz…

21- Esirde yiterlik sewiyede otluk, mikanik we ixtisadi qoralgha ige bolalmighan xelkler uchun eng quwetlik qoralning qelem ikenligi köz aldimizda turghan bir heqiqettur. Bu sewepbilen Sherqi Türkistan Azatliq körüshide qelem körüshining qenchilek mühim bir orunni igelligenligini asanliq bilen köriwalghili boludu. Dünyaning her qaysi jaylirida xitay müstemlikichilirighe qarshi paaliyet elip beriwatqan Sherqi Türkistan teshkilatlerining neshriyatchilik sahasigha eng yuqiri sewiyede ehemiyet berishi kirek.
Siz qedirdan okurmenlirimizning qolidiki İSTİKLAL GİZİTİ Buningdin bir yil ilgiri yuqirida qisqiche eslitip ötken pikirlirimiz etrapida bekmu zörül bolupqalghan bir ehtiyac tupeylidin neshir qilinishqa bashlanghan. Bugunki künghe kelgende mana bu İSTİKLAL GİZİTİ’miz nahayti keng dairede omumlashiwatqan bolup 12- sangha erishti. Biz bu yolgha qedem qoyghanda, “Burunmu buningha oxshighan bir nechilighan neshriyat organliri chiqishqa bashlighan bolup uzun ömürlük bolalmighan. Bu gizitningmu yeqinda qayergichi baridighanliqini körimiz” digenlermu boldi…Bu gepning igisidek ümit namratlirida bolmighan bahasiz xezine; ixlas, ishenche we ching köngli bilen heqiqi müsteqillikghe bolghan köngül bölmeslik idi.
Wetenning müsteqiligini arzulash digendek uluq bir yolgha qedem we bash qoyghanlarning “ümitsizlik” dighen neshchiliktin yirak turishi birinchi sherttur.

Allah nesip qılsa; “muxtariyet”, “Yukiri Muxtariyet”, “İxtisadi cihettin yaxshi bolsak Boliweridu”, “Xitay döliti bilen ittipaqchilik ichide erkinligimizni qolgha keltürimiz” dep jölighen xamxiyal setilmilarning emes, heqiqi menada İSTİKLAL tereptari bolghanlerning İSTİKLAL GİZİTİ siz semimi we qedirlik dostlerimizning qolidin kelishiche qollap quwetlishi bilen mengü yashap ketidu dep oylaymiz.

Xitay hökümiti Poskomda 4 neper toluqsiz ottura mektep uqughuchisini turmigha tashlidi

Xitay dairiliri uyghur aptonom rayonining poskam nahiyisidiki néfit bazar 1 - ottura mektepning 4 neper uyghur toluqsiz ottura oqughuchisini xitay oqughuchilar bilen mushtlashqanliqi üchün 2 yildin 3 yilghiche qamaq jazasigha höküm qilghan.
Poskamdiki yerlik menbeelerning ashkarilishiche, bu 3 - ayning 12 - küni néfit bazar 1 - ottura mektepning toluqsiz ottura sinipidiki uyghur oqughuchilar bilen shu rayondiki xitay oqughuchilar arsida jidel - majra yüz bergen bolup, weqege jamaet xewpsizlik organliri arlashqan shundaqla dairiler mezkur mektepning toluqsiz ottura sinipida oquydighan 4 neper uyghur oqughuchini "jidel - majragha yitekchilik qildi," dep qolgha alghan.
Edliye dairiliri qolgha élin'ghan 4 oqughuchining 3 ni 2 yilliqtin birini 3 yilliq qamaq jazasigha höküm qilghan. Oqughuchilar hazir poskamdiki ösmür mehbuslarni tutup turush ornida jaza mudditini ötimektiken. Emma xitay oqughuchilar héchqandaq jawabkarliqqa tartilmighan.
Mezkur weqe munasiwiti bilen dairiler poskam nahiyilik néfit bazar 1 - ottura mektepning 4 neper oqutquchisigha " oqughuchilarni milliy bölgünchilikke küshkürtken," dégen nam bilen memuriy jaza bérip, aygül abdughéni bilen anargül ghopurni poskam nahiyilik 3 - bashlan'ghuch we 2 - ottura mekteplerning tazliq ishchisi qilip chüshürgen. Abdulla jamal bilen abdushükür abduraxmanni xizmitidin élip tashlighan. (Erkin)

Xitay hökümiti poskamliq yazghuchi Abdulla Jamalni qolgha aldi

Xitay jamaet xewpsizlik organliri ötken yili 11 - ayda maralbéshiliq yazghuchi nurmuhemmed yasinni qolgha élip, 10 yilliq qamaq jazasigha höküm qilghandin kéyin, bu yil 4 - ayda poskamliq yazghuchi abdulla jamalni qolgha aldi.
Abdulla jamal poskam nahiyilik néfit bazar 1 - ottura mektepning oqutquchisi bolup, bu yil 4 - ayda xitay jamaet xewpsizlik dairiliri teripidin "milliy bölgünchilikni terghip qilidighan eserler yazghanliqi üchün" qolgha élin'ghan. Poskamdiki weqedin xewerdar erbablarning ashkarilishiche, abdulla jamalning qolgha élinishigha uning "maybulaqtiki pajieler" namliq esiri sewep bolghan bolushi mumkin. Aptor mezkur esirini "qeshqer uyghur neshriyati" gha neshr qilish üchün tapshurghan iken. Eser neshrdin chiqmay turup, aptori qolgha élindi. Dairiler, abdulla jamalning hazir qeyerde tutup turuliwatqanliqini ashkarilashni ret qilghan bolsimu, emma kishiler yazghuchining téxiche poskamda ikenlikini bildürmekte. Edliye dairiliri abdulla jamalni téxi sotlimighan. Mezkur dilo uyghur aptonom rayonida nurmuhemmed yasinning qamaq jazasigha höküm qilinish weqesidin kéyin, yérim yil ichide 2 - bir uyghur yazghuchining eserliri sewebidin qolgha élinish weqesi bolup hésablinidu.
Abdulla jamal qolgha élinishtin sel ilgiri, oqughuchilarni "milliy bölgünchilikke küshkürtti," dégen nam bilen poskam néfit bazar 1 - ottura mektibidiki oqutquchiliq xizmitidin toxtitip qoyulghan. (Erkin)

Xitay Dölitining Ereb Döletliri Bilen Bolghan Munasiwiti

Sherqi Türkistandiki qorchak emeldar İsmail Tiliwaldi 23- İyun küni Ereb döletliri axbaratchiliri birleshme ömiki bilen bir yighin ötküzüsh mezgilide mundaq digen: “Junggoning dünyadiki 22 Ereb döliti bilen bolghan munasiwiti intayin yaxshi kitiparudu. Ereb döletliri bilen dölitimizning zor xelq’ara mesililerdiki közqarishi oxshas yaki oxshiship ketidu. Bolupmu Ereb döletliri Junggo hökümitining Teywen mesilisi hemde “Sherqi Türkistan bölgünchi terrorluq teshkitigha bolghan meydanini qollap quwetleydu ve chüshinidu…” Xitay diplomatiye ministirliki axbarat mehkimisi, Ereb döletliri axbaratchiliri Birleshme ziyaret ömikini 3- qetim Sherqi Türkistanni ziyaret qilishqa teshkillighen bolup, ziyaret ömigidiki 13 neper; Sudan, Yemen, Marakesh qatarlik 7 döletning asasliq axbarat wasitilirining temsilchiliri iken. Ular Ürümchi, Qeshqer qatarlik jaylarda 4 kün ziyarette boldi.
Xitay hökümitining hich qaçanda Gerp döletliridin, yaki Türkiyedin axbarat gruppilirini Sherqi Türkistanni ziyaret qilishqa teklip qilghini yok. Shunungha bolsa kirek, Ereb döletliri muxbirliri Sherqi Türkistan xewerlirini Xitay hökümitining özlirighe tapshurghan boyiche tüzüp tarqitiwatidu. Ereb dölerlirining bügünghe qeder Sherqi Türkistan xelqining peryatlirini anglimasqa silishining sewibi shu bolsa kirek dep oylaymiz.

 “HAWA MUDAPİE SİGNALİ” SHERQİ TÜRKİSTAN XELQİNİ BİZAR QİLİP TASHLİDİ

 2005- yilidin bashlap Sherqi Türkistan xelqi xitay müstemlikichilerining “Hawa mudapie Signali” namliq yingi bir depsendichiliki bilen uchrasti. Her yil 18 sentebir Ürümchi waqti saat 10’ni Sherqi Türkistan boyiche bir tutash “Hawa Mudapie Signali Berish Küni” ilan qilghan. Her yil 18 sentebir küni Sherqi Türkistanda hemme yerliride “Teyyarliq signali”, “Hawa hujumi signali”, “Bikar qilish signali” digendek neche on türlük signallerni arqa arqidin dawamliq berish bilen Sherqi Türkistan xelqini bizar qilish aldida. Bu acayip türde elinghan kararning asasliq meqsidi bolsa Sherqi Türkista boyiche xelqning nerwisini kozghash, rohi cihettin besim astigha elish, ishgaliyetchi Xitay dölitining öz hakimiyitini dawamlik melum qilish bolsa kirek. Bunungha oxshighan sinaq signallerigha dünyaning bashqa ölkiliride bekmu uchrishis mümkün emes. Bolghan halettimu. Bundaq sinaq signalliri Herbi rayunlarda ötküzilidu.

XOTENDİKİ RAWAK BUDDA İBADETXANİSİNİ RİMUTLASH BASHLANDİ

Sherqi Türkistanning her qaysi cayliridiki Uyghur mediniytighe ayit sansiz dünya Mediniyet yadigarliqleri Sherqi Türkistan ziminining Uyghur xelqining ata bowiliridin qalghan öz tupraqliri bolghanliqining guwahchisi bolup turghan idi. Amma bu Mediniyet mirasliri uzun yillardin bu yan tebiiy ve sün’iy sewepler tüpeylidin örülüp chüshish xewpighe uchrighan bolsimu Xitay hökümiti, Uyghur xelqining bu chong yer -zimin
Höcetlirining arqa arqidin yoqap ketishighe köz yumup bu Uyghur milliy miraslirini rimutlash yoligha qet’en kedem qoymighan idi.
Xitay döliti hazir bolsa, Xoten Rawak Budda ibadetxanisi diyilghen, miladi 2-3- esrlerde yasalghan, Xoten wilayiti Lop nahiysining yezisigha 30 kilometr kilidighan bir caydiki Teklimikan qumliqining chetighe jaylashqan xarabining rimut qilinishi üçün chong meblag ajratqan bolup, bu xarabini qutquziwelish üchün tedbir qollinishqa teyagerlik qilmaqta
Sherqi Türkistan Xoten wilayetlik medeniyet yadikarliqlirini bashqurush ornining muawin bashliqi bolghan qorchak emeldar Metkeremning anglitishiche, Rawak Buda İbadetxanisi xarabisi yeqinqi yillardin beri seyahatchilernin ziyaretgahi bolghan iken.