Bashmakale

Mehmet Emin Batur

Chegra Sirtida Yashawatqan Sherqi Türkistanliqler Xewp Astida

Qhanxor Xitay mustemlichilirining Sherqi Türkistan xelqighe qarita yürgiziwatqhan sewepsiz tutqun qilish, erqiy qirginchilik, milli we diniy cihetlerdin töwenlesh, pikir qilish erkinligi aldida tosqunchiliq qilish digendek chekidin ashqan qilmishliri kündin künge köpeymekte… Yiqinda igellenghen xewerlerghe qarighanda Xitay ishgaliyetchiliri chegra ichide her kandaq depsendichilik paaliyetlirini emelge aşuriwatsa, yana bir tereptinmu chegra sirtida yashawatqan Sherqi Türkistanlıklergha qaritamu düshmenlik qilisning teyargerlikini qilmaqta.
Wetinimizni bisiwalghan Xitay zolmigerlirining Sherqi Türkistan xelqighe qarita ishlitiwatqan tajawuzchiliq qilmishlirighe hicqandaq bir naraziliq körsetmighen dünya döletlirining, dünya xewpsizlik orghanlirining siyasiy acizliqi tupeylidin teximu casaretlenghen Xitay hökümiti axirqi ehwalda, tarixning insapsiz, adaletsiz wehshiyane boran çapqunliri mezgilide anawetenliridin ayrilish mecburiyitide qalghanliqliri üchün qoshna döletlerghe hicret qilip orunliship qalghan Sherqi Türkistanliqlerghe suyiqest qilish aldida turmaqta..
Xitay hökümitining xelqimizni ziyankeshlikqe uchritish cinayetlirini sanap bolush mümkün emes, amma chegra tashqirisidiki qirindashlirimizghe qarita qilip khelgen ziyankeshlikliridin bezilirini xatirlesh we hiç qachanda esimizdin chıqarmaslik meqsidi bilen eytip ötüsh zörül bolup qaldi.. Xıtay hökümiti Sherqi Türkistanga qoshna bolghan döletlerning üstide siyasi besim ishletish bilen Uyghur xelqining chegra teshida hem bixeterlikige ziyan yetküzish paaliyetlirini yolgha qoydi…
1999- yili 5- ayda Qazaqistandiki “Uyguristan azatlık Teşkilati”ning bashligi Hashir Vahidi we Merkizi Germaniyede bolghan “Sherqi Türkistan Alaqa- Uchur Merkizi” teripidin Chiqiriliwatqan “Uçqun Giziti”ning Ottur Asiya wakaletchisi Abdusukur Tevpiq namelum kishiler teripidin öltüriwetilgen. Yana, 2001- yili may eyida Qirghizistan mehkimiliri, Esker Tohti, Ehmet Gonen, Behramjan, Eli Mehsum qatarliq 4 Uyghur yashtin üchüge olum jazasi, Eli Mehsum’ga 25 yilliq qamaq jazasi bergen. 2000 yili may’da Qazaqistan’da muqimliq Uyghur ayallar teripidin qurulghan “Nazugum Fondi” ning bashligi Dilberim Samsakova bir suyikest bilen öltürülgen.
1996- yili may eyida Pakistan hökümiti Pakistangha oqush üçün kelgen 13 neper oquguchini Xıtay hökümiti telep qılghanligi üçün Xıtaygha tutup bergen, Xıtay eskerliri shu 13 neper Uyghur yashni etip öltüriwetken. Hazirgiche bu cinayetlerning qatillirining tepilip otturgha chiqirilghini yoq…
Rosiyede German tilida chiqidighan bir gezitning xewiride, Shanghai 6 ligi de ilinghan bir karargha asaslanghan halda Xitay hökmitining Qirghizistanning Osh shehrige herbi qisim iwertip, u yerdiki Uyghur xalayiqni basturishqa urunghanliqi yezilghan. Xitayning bu chekidin ashqan gilmishigha Qirghizistanning yengi pirizdenti Qurmanov Baqiev ochuq ashqara yardem biridikhen…Xıtay hökümiti bunungdin kiyin mu texi qaysi dünya dölitighe qaysi besimni ishlitidu qarap körümiz…
Xitay hökümitining xelqimizge qaratqan zeherlik tigning uchini, bir kün emes bir kün “hergüz öwrülmes” dep xiyal qilip olturghan altun textliride tamaşagirlik qiliwatqan milletlergemu qaritishi mümkün…

Xitay Qirghizistangha Herbi Qisim İwetmekchi Boldi

Rosiyede German tilida chiqidighan bir gezitning xewiride, Shanghai 6 ligi de ilinghan bir karargha asaslanghan halda Xitay hökmitining Qirghizistanning Osh shehrige herbi qisim iwertip, u yerdiki Uyghur xalayiqni basturishqa urunghanliqi yezilghan. Ezeldinla zadi Qirghizistan dölitining u yerde yashawatqan az dighende beshyüzming (2. Mancu devride chıqip ketip özlirini “qırgız” dep nopusga yazdurup yashawatqan Uyghurlarningmu sani shuning ichide) etrapidiki Uyghur xelqighe karita ayrimchiliq, öchmenlik we düshmenlik qilip kilwatqanlgi xelqara neshriyat orghanliridimu yer alghan. Xitayning bu qilmishiga Qirghizistanning yengi pirizdenti Qurmanov
Bakiev hem ochuk yardem bermekchi bolghan iken.. Bu xewerning mezmunigha qarighanda Xitayning nime qilwatqanligi emes, Qirghizistan hökümitining Xitay herbi qisimlirining Qirghizistangha kirishige nime üchün ruxset qilghanligi ehemiyetqe ige bir hadisidur.

Xitay Hökümiti Uyghurlargha Mexsus “Qattiq zerbe berish” ni Qanat Yaydurdi

Sherqiy Türkistan musteqilliqi bilen shughullinidighan Sherqiy Türkistan uchur merkizining bergen xewirige qarighanda Sherqiy Türkistan' diki Xıtay emaldarliri Uyghur aptonom rayoni qurulghanliqining 50 yillighini xatirilesh murasimining ongushluq otkuzulishige kapaletlik qilish üchün, digen yalghan bilen Sherqi Türkistan xelqige“qattiq zerbe berish” ni qanat yaydurushqa orunlashturdi.
“Qattiq zerbe berish” ning asasliq obekti 1.Sherqiy Türkistan terrorchiliri(!); 2. Qanunsiz diniy paaliyet we dindin paydilinip doletni parchilashqa urun’ghanlar(!) 3.Partiyining milliy siyasitige hujum qilghan, milletler ittipaqliqigha buzghunchiliq qilghanlar(!); 4.Idiologiye sahesidiki milliy bolgunchiler(!); 5. Xelqning ichki ziddiyitidin paydilinip milliy aptonomiye qanunigha hujum qilghuchilargha qarshi basturish elip berilidighanliqi.
Uchur merkizidin Ruzimemet Imam'ning körsitishiche, bu höjjet xitay hökümitining terrorluqqa qarshi turushni bahane qilip Uyghurlargha zerbe berishni meqset qilidiken. U eger xelqara jemiyet xitaygha bolghan besimni teximu kücheytmeydighan bolsa, her bir Uyghur xalighan
shekildiki tutqun qilish we qolgha elinish xewpige yüzlinidu.

Ürümchİ-Döngköwrük Baziri Xitay Depsendichilikighe Boy Sunmidi

Hazirqi zaman mediniyitining tereqqiyatigha we milletler arisidiki maddi medeniyet almashturishning kengiyishige egiship, milliyche dorilarning qimmiti teximu namayan bolushqa bashlidi. Hazir Sherqi Türkistan ichide we ottura asiya döletliri ichide milliy tababet dorilarigha bolghan ehtiyaj nahayiti yuqiri bolmaqta
Ürümchide 1881 –yilidin 2005 yilighiche suslashmay xizmet beriwatqan Dönköwrük Milliy dora materiyalliri baziri milliy hüner-sen’et buyumliri, miliyche kiyim-kechek,milliy medeniyet, milliyche yemek-ichmekler, milliy örp-adet buyumlirini ishlepchiqirish bilen bir waqitta milliy xasliqi teximu küchlük bolghan milliy tababet dorilerini bazarni ziyaret qilghuchilerga tonutmaqta.
Döngköwrük milliy soda bazirining 2- kewitide kölimi 5000 kuwadratmetrdek orunda 200 neche mexsus dora tijariti orni bar. Dora xilliri 10 minggha yetidighan bu bazar “Sherqi Türkistan boyiche derijisi eng yuqiri bolgan bazar” dep sanilidu. Hetta ki; xelq arisida “Döngköwrükke barmisang Ürümchige barghan hesaplanmaysen” Sherqi Türkistan xelqining Xitay besimi astida bolushigha nisbiten öz an’anisini, milliy medeniytini, milliy yadigarliqlerini saqlapqelishka terishqanliki nime dighen pexirlinishqe tigishlik bir xushalliq

Sherqiy Türkistan'da 5 xil Gezit – Jornal Xitay Hökümiti Teripidin Mejburi Toxtitiwetildi

Sherqiy Türkistan – neshiriyat idarisi yeqinda jemiyette sezgür siyasi mesililerni xewer qildi digen bahane bilen 5 xil gezit- jornalni hökümet qanunsiz neshir buyumliri dep bekitip mejburi toxtitishqa buyruq qilghan. Cheklep qoyulghan gezit- jornallar töwendikiler:

1.Xitay nefit bulangchiliq shirkiti Sherqiy Türkistan Ürümchi setish- tarmaq shirkiti Yinning elan- yetküzüsh hessidarliq shirkiti mes’ulliqida neshir qilin’ghan “Sheher roli”namliq jornal.

2.Jornal ruxset nomuri ISSN1680-662X, Xianggang buyuk sayahet qosh ayliq jornili mes’ulluqida neshir qilinip, Xinjiang(Sherqiy Türkistan ) quyun korgezme soda cheklik shirkiti neshir qilghan “Güzel hayat” namliq jornal.
3. Besishqa ruxset qilish nomuri 0057 Xinjiang ichki matiriyalliri (jornal)bolup, Ürümchi sheherlik haraq- sharap kespiy jemiyiti igidarchiliqidda bolup, Ürümchi sheherlik sodaxumar elan teshwiqat cheklik shirkiti neshir qilghan “Haraq sodigiri” namliq jornal.
4.”Xinjiang (Sherqiy Türkistan ) yashliri” jornili idarisi igidarchiliqida, “Xianggang iqtisadi munazire” neshiryatida besip tarqitilidighan dölet ichi ijazetname nomuri CN65-1159/C bolghan “Harwakesh malay” namliq jornal.

5. Xinjiang Ürümchi asayish soda- setiq cheklik shirkiti neshir qilip kelgen Renglik hayat“ namliq jornal.
Sherqiy Türkistan uchur merkizidin Erkin Mohammet xitay hökümitining memuri belgilimilerdin paydilinip kishilerning pikir qilish erkinligi we axbarat erkinligini hökümet kontirolliqidiki uchurlardin bashqa axbarat- uchurlargha erishishini cheklewatqanliqini eyiplidi.