Bashmakale

Mehmet Emin Batur

XITAY HÖKÜMİTİ SHERQİ TÜRKİSTAN TARİXİNİ
BURMİLASH ALDİDA
 

1949 da wetinimizni wehşilerçe besiwalgan xıtay zolmigerliri uyghur xelqini soraqsiz sual-siz qolga elip turmiga tashlash, khanhorluk bilen öltürüş, ketliamlerge uçritiş, xıtay ölkisidin her küni poyiz qhatarliri bilen onminglap xıtay köçmenlirini toşup wetinimizge orunlaşturuş, her mehelle koçilarda tughut çekleş ponkitlerini eçip zoruwanliq bilen uyghur ayallarining “ana” boluş hoquqini kolidin tartiwelish arqilik Uyghur nupusini az sangha çüşürüp kıska waqit içide xelqimizni her terepligin atsimilasiye kılishtin taşkiri, bügenki künde igellengen hewerlerge qarighanda dünya jamaetçilikining beşini kaydurup, xıtay xeligerlikining bir tezahüri bolghan yalghan melumat beriş yoligha keriwatkanlikini anglawatimiz.
1-Féwral 2005 tarixide tajawuzci Xıtay hökümiti Sherqi Türkistan omomiy tarixini özleri bilgençe burmilap yengidin yeziş karari aldi. “Shijiang (Sherqi Türkistan) Omomiy Tarixini yezish hey’iti yighini” nhayti çong ehemmiyet bilen eçilghan bolup, bu yighinga katnasqan Wanng Lechüen mundaq digen: “Shinjiang (Sherqi Türkistan) tarixi birlikke kelgen köp millet-lik dölitimiz tarixining muhim bir terkibiy qismi bolsimu, emma hazirghiche, Sinjiang (Sherqi Türkistan) mupessel bayan qilinghan ilmiy eser bolmay kelgenidi, bu hal Sinjiangning (Sherqi Türkistan) tez tereqqiy qiliwatqan ijtimaiy ehwali bilen mas kelmeytti. Hazir bolsa tarixiy realliqni asas qilish, ilmiy izdinish arqiliq Sinjiang (Sherqi Türkistan) tarixidiki zor tarixiy mesililer we nezeriyiwiy mesililerni toghra sherlesh lazim. Sinjiang (Sherqi Türkistan) tarixi mesilisi bir jiddiy siyasiy mesile, chegra ichi we sirtidiki bölgünchi küchlerning eng mühim wasitilirining biri. Sinjiang (Sherqi Türkistan) tarixini burmilash arqilik bölüwelish, Sinjiang weten chong ailisidin bölüp chikiriwilishqa tarixiy asas tepishqa urunishtin ibaret. Shunga, men Shinjiangning (Sherqi Türkistan) qedimdin bu yan Jungxua milletliri chong ailisning bir ezasi ikenlikini küchlük deliller bilen otturiga koyush mexsitide…”
Bir Uyghur okuguçisining “Seddi Çin Sepilini nime üçün yassighan?” digen sualigha “ qedimiy çaglarda şimalda yashawatqan qewimler Charwaçilik bilen teminlengeç bizning Charwalirimiz bilen ulerning charwiliri arlişip kalmisun digen oy bilen Seddi Çin sepili selinghan” dep cuwap berghen bir ali mektep okutquçisigha ige xıtay hökümitinin pishqedemleridin biri bolghan Wang Lecüen digen xıtayning yuqiridikige oxsighan yalghan bayanatlerni birişi adettiki bir gep bolup kalidu dep oylaymiz.
Xıtaylerning tarix arqipleridinmu istipade kılish arkilik yezilip çıkqan merhum Uyghur tarixçisi Turghun ALMAS ustazimizning “UYGURLER” namidiki dünyevi ehemmiyetqe ige kitapni 1-fewral 1989- yili xıtay hökümitining nime üçün jighiwalghanlikini we yana merhum liderlirimizdin biri bolghan tarixçi Mehmet Emin BUĞRA ependininğ Asur, Yunan, Hindistan rivayetleridinmu istipade qiliş bilen yazghan “SHERQİ TÜRKİSTAN TARİXİ” namlik kitapni weten chegraliri içide nime üçün yokatqanliklirini dünya tarihçilirining we hususen Türk tarixçilirining xıtay müstemlikiçiliridin sorişi kirek. Epsus ki; hazirgha qheder hiç qandaq bir ilmi tetqiqat ornining xadimlirining bu sualni xıtay hökümitige sorighini yok. Eger sorap, tetqikat kilip bu tarih menbelirini körgende ahwalning, tajawuzçi xıtay hökümitining xadimi Wang Lecüen’ning cöliginidek bolmastin Sherqi Türkistan Tarixinining xıtay tarixidin ayrim bir tarix, Sherqi Türkistan xelqining xıtay xelqidin ayrim bir xelq ikenligi oçukmu oçuk ottirigha çikidu…

..

XITAY HÖKÜMİTİ SHERQİ TÜRKİSTAN OMUMİY TARİXİNİ BURMİLAP
YENGİDİN YEZİSHQA BASHLİDİ

Xıtay hökümiti 1-féwral 2005 küni "Shinjang (Sherqi Türkistan) omumiy tarixini yézish héy'iti yighini" ni kölemlik halda açqan bolup, bu yighinning eçiliş murasimigha katnaşqan Wang Léchüen söz qılip mundaq digen: "Tarixiy réalliqni asas qilish, ilmiy izdinish arqiliq Shinjang (Sherqi Türkistan) tarixidiki zor tarixiy mesililer we nezeriyiwiy mesililerni toghra sherhlesh lazim…"
" Shinjang (Sherqi Türkistan) tarixi mesilisi bir jiddiy siyasiy mesile, chégra ichi-sirtidiki bölgünchi küchlerning eng muhim wasitilirining biri Shinjang (Sherqi Türkistan) tarixini burmilash arqiliq, Shinjangni (Sherqi Türkistan) bölüwélish, Shinjangni (Sherqi Türkistan) weten chong ailisidin bölüp chiqiriwélishqa tarixiy asas tépishqa urunushtin ibaret, Shunga, men Shinjangning (Sherqi Türkistan) qedimdin buyan Jungxua milletliri chong ailisining bir ezasi ikenlikini küchlük deliller bilen eks ettürüp beridighan, tarixiy pakitlar arqiliq bundin kéyinki Shinjang(Sherqi Türkistan) tarixini, Shinjang bilen bizning ottura tüzlenglikning munasiwitini körsitip beridighan eng nopuzluq tarixiy pakitlarning qézip chiqilishini ümid qilimen. Buningdin bashqa, bu nöwettiki wetenning birlikini qoghdash, bölgünchilikke qarshi turushtin ibaret siyasiy küreshning ehtiyaji, bu bizning dölet, xelq aldidiki, tarix aldidiki mes'uliyitimiz…" Ismail Tiliwaldi yighinda; "yüksek mes'uliyetchan, ilmiy pozitsiye bilen "Shinjang (Sherqi Türkistan) omumiy tarixi ning utuqluq tamamlinishini ümid qilimen"digen.

Sherqiy Türkistan Xelqige Yaponiyedin Salam

2004-yili 14-sentebir küni Amerika paytexti Washin'gitonda sürgündiki Sherqiy Türkistan hökümiti qurulup, nurghun Yaponluqlarni xosh qilghan idi. 2004-yili 11-ayning 20-künidin 25-künigiche yene Washin'gitonda sürgündiki Sherqiy Türkistan hökümitining asasi qanun élan qilish yighinigha Tokyodin 3 neper wekil Washin'gitongha berip hökümetning qurulghanliqini we asasi qanunning élan qilin'ghanliqini tebriligenti.
2005-yili 2-ayning 18-küni Tokyodiki "Tonooka Offisi" ning mudiri, Pr.Dr, tarix we qanun penliri alimi Tonooka Teruo ependi, Tonooka ependining yardemchisi we sürgündiki Sherqiy Türkistan hökümitining Tokyoda turushluq pexri konsuli Sato Nagiko xanim, Yaponiyening Kyoto univeristeti qanun penliri doktori, "Yaponiye-Hindistan Dostluq Jemiyiti" ning reisi, Yaponiye "Dunya Tenchliqi Fondi Jemiyiti" ning lideri, Yaponiye Kinki Fukushi Univeristetining Professori, Yaponiye Asiya jemiyitining lideri Okamoto Koji ependi qatarliqlar Türkiyening Istanbul shehrige yetip kelip, Istanbuldiki dunya medeniyet miraslirini ekiskursiye qilish bilen bir waqitta, sürgündiki Sherqiy Türkistan hökümet ezaliri, Istanbuldiki Sherqiy Türkistan teshkilat rehberliri, bilen körüshti we dostane söhbetleshti. 

Idiqut Téghida Eng Qisqa Kariz Bayqaldi

Yéqinda arxé'ologlar Turpandiki Idiqut téghining ichkirisidin 30 métir uzunluqtiki bir Karizni bayqidi.B Kariz Sherqi Türkistandiki eng qisqa Kariz hésablinidiken. Bu karizning ismi "Ghojam Bulaq"bulup,Süyi nahayti az iken.Bu Kariz Ghulam Bulaq türidin 300 métirche yiraqliqta iken,Qedimkiler bu türni yasash jeryanida bu Karizni qazghan bolishi mumkinken. Igilinishche,Bu Kariz bayqilishtin ilgiri Sherqi Türkistandiki eng qisqa Karizning uzunluqi
Hesenniyaz namidiki 50 métirliq Kariz iken.

BDT Teyyarlıgan dokilat

"Baza"teshkilati bilen Taliban hazirqi bomba xam eshyasi we mebleghqe dawamliq érishiwatidu,Buningdin kéyin ular téximu köp térorluq hujumi qozghishi momkin.
Dokilatta munda déyildi:
"Baza"teshkilati hélimu "Apet xarektirlik hujum" qozghash iqtidarigha ige,Bolupmu ular bio-xémiyilik we yadro qorallirigha ige bolish tirishchanliqini toxtatmidi.
“Baza" teshkilati choqum hujum qozghaydu deyilgen.

Sherqi Türkistanda 155 Ming Tuyaq Charwa Apette Chiqim Boldi

Muxbirning charwichiliq nazaritidin yéqinda igilishiche, 2-ayning otturisidin buyan Sherqi Türkistan charwichiliqi uda qar-shiwirghan, yer tewresh qatarliq tebbiy apetlerning ziyinigha uchridi, Sherqi Türkistan boyiche charwichiliqi türlük apetlerge uchrighan nahiye-sheherler 45 ke, apetke uchrighan charwichilar ailisi 200 ming 600ge, qishliq ot-chöpler ziyan'gha uchrighan daire 200 milyon 100 ming mogha, ölgen charwa 155 ming tuyaqqa yetti. 14-féwraldin 19-féwralghiche Aqsu, Xoten, Qeshqer, Qizilsu qatarliq 4 wilayette 30 yildin buyan körülmigen qattiq qar yéghip, zor ziyan peyda qildi, buning ichide qar apiti bolghan deslepki ikki künde Xoten wilayitide ölgen charwa 140 ming tuyaqqa yetti

Qeshqer Wilayiti We Qizilsu Teweside Qélin Qar Yaghdi

2-ayning 17-küni Qeshqer wilayitining Qeshqer shehiri, Qaghiliq, Yeken, Yéngisar, Konisheher, Yéngisheher nahiyiliride hem Qizilsu Atush shehiri, Aqtu nahiyiside omumyüzlük qélin qar yaghdi, birqisim jaylarda yaghqan qarning qélinliqi 30cm gha yetti.
Qeshqer wilayetlik hawarayi idarisidin ilingan hewerlerge qaliganda, bu qétim yaghqan qar 1976-yilidin buyan, Qeshqer, Qizilsu tüzlenglikide kölimi eng keng, eng qattiq yaghqan bir qétimliq qar hésablinidiken. Qattiq qar qatnashqa, namrat ahalining qishtin ötüshige paydisiz tesir élip keldi. 16-féwraldin bashlap Qeshqerde ayropilan qatnishi pütünley toxtidi.

Nawayxanidki herxil shekildiki nanlar xéridarlarni jelip qildi

Ürümchi shehiri mindé yolidiki bir nawayxanigha tizip qoyulghan we ésilghan üzüm shekillik,yilan shekillik,toxo shekillik,biliq shekillik her xil shekildiki altun sériq renglik nanlar yoldin ötken yoluchilarni ixtiyarsiz özige jelip qildi.