Sherqiy Türkistan’da Devlet Qurghan

Ejdatlirimizgha rexmet eytishimiz Kirek

Türk dünyasining qelbi sanalghan sherqiy Türkistan’da buningdin 75 yil burun yeni, 1933- yili 11- aynning 12- küni sherqiy türkistanning tarixiy vilayetliridin biri bolghan qeshqerni payitext qilghan halda “sherqiy Türkistan İslam cumhuriyiti” nami bilen bir devlet qurulghan. Bu devlet Sowetler ittipaqi we xitay hemkarlighi bilen aghduriliwetilghen bolsumu ebediyen sherqiy Türkistan xelqining yolini yoritip biridighan bir quyash bolup turudu.

Her qandag devletning ighiz-pes mezgilliri bolghinidek bir devletning tarix ichide inqırazgha uchrishishimu mümkün. Biz sherqiy Türkistan xelqi tarixta qurulghan devletlirimizning qaysi siyasiy yaki herbiy xataliq we kemchinliker tüpeylidin yiqilghanigi mesilisini tarixchilirimizning tepsili analizlirigha tapshurup birip tarixta resmi qurulup, hökümet qebintining terkiwini, pasportini, erkinlikning muhim höccetliridin biri bolghan pulini we asasiy qanunlirini dunyagha ayan qilghan bir devletning igisi bolus süpitimiz bilen peqirlinishimiz kirek.

Dunyadiki her milletke nisip bolmaydighan devlet qurush pursiti 1863-yili 1933- yili we 1944- yilliri sherqiy Türkistan xelqighe nisip bolghan. Bu devletlerning dunya tarixchilirining muhim eserlirighe we bezi dunya devletlirining muhim arxiplirighe kirgüzülgenliklirighe shübhe yoq.

Herqaysi dunya devletliride sherqiy Türkistan üchün köresh qilghanliqlirini ilgiri sürgen bezi kishiler, shu mezgillerde dunyaning imperyalist we ishgaliyetchi devletliri bolghan Sowetler ittipaqi we Xitay ottirisida dawamliq halda xewp astida kalghan sherqiy Türkistan ziminida jenini tikip qoyup, qan we jan berip devlet qurup chiqish jasaritini körsetken kishilerni türlük siyasiy we herbiy xataliqlar bilen eyipleshtek bir galwangliqni ottirigha qoymaqta.

Bu kishilerning özlirighe hazirghiche sherqiy Türkistan dawayimizgha qaysi tövpilerni qoshqanliglirini sorighanda qolgha chiqqidek hich qandag bir nerse körsitelmeydu.

Sherqiy Türkistan tarixida devlet qurup devlet idare qilish eqil-parasitini we jasaritini körsitelighen kishilerning hemmisighe yer sharida barliq sherqiy Türkistan xelqi we teqriben 250 milyon nupusqa ige türklük dunyasi xelqlirinin teshekkür eytish qerzi bar.

Sherqiy türkistan’da qurulghan devletlerning qanche yil, ay yaki kün ömür körghenliklirining hich qandag bir ehemmiyiti yoq. Biz sherqiy Türkistan xelqi üchün muhim bolghan xusus, dunyada 3 qetim sherqiy Türkistan devletlirining qurulghanligi we bu devletlerning qurghuchilirining dunya devletlirining bu devletlerni itirap qilishirini telep qilghanliqliridur… epsus ki, Sowetler ittipaqi we xitay müstemlikichilirining ziyankeshlikliridin chikingen devletler bu sherqiy Türkistan devletlirini resmi itirap qilmighan bolsimu, likin bu devletler dunya arxiplirigha shan-sherep bilen orunlashqan.

Sherqiy türkistan’da Ata bowiliridin tartip neyrengwazliq kesipi bilen shughullanghan birtürküm kishiler, tashqiri dunyadimu shu “kesip”lirini ijra qilishqa tirishmaqta. Sherqiy Türkistan’da bir mezgil öz goruhliri ottirisidiki mengsep talash-tartishini utup chiqish ve textni öz qollirigha keltürüsh üchün chegra sirtidin ejnibiylerni dewet qilghan ve axirida sherqiy türkistanni xitay emperyalistlirining ishgal qiliwelishlirigha purset yaritip bergen kishilerning newre-chewreliri bugünkü künde xitay bilen muzakire ötküzish üchün jozigha olturushqa teyyar ikeniklirini bayan qilis xiyanitini teleppuz qilmaqta.

Sherqiy Türkistan devletlirini wujutqa keltürüsh üchün eziz janlirini pida qilghan shehitlirimiz bolsa, “ali muxtariyet”, “sherqiy türkistanning bayliqliridin istipade qilish” dighendek sepsite mexsetler üchün hayatidin ayrilmighan…

Türlük qiyinchiliqlar bilen devlet qurup hazirqi künde biz sherqiy Türkistan xelqining köksini igiz kötürüp yürüshimizge sevepchi bolghan ejdatlirimizni rexmet we minnettarliq bilen yad qilimiz…

Rabiye Qadir Xanimning Süriti Xelq Tiyatirxanisining Derwazisigha Ésip Qoyulghan

 03.10.2008

Erkin asiya radiosining xewer qilishiche, dunya uyghur qurultiyining uyghur milliy herikitining rehbiri, dunya uyghur qurultiyining reisi Rabiye Qadir xanimning chongaytilghan bir parche süriti, Ürümchi shehirining merkizige jaylashqan xelq tiyatirxanisining yan tereptiki chong ishikige taqap qoyulghanliqini, buningdin dairilerning qattiq sarasimige chüshken.

DUQ bayanatchisi Dilshat Réshit ependining éytishiche, Xitay dölet bayrimining harpisida Rabiye Qadir xanimning süriti, xelq tiyatirxanisining yan derwazisigha taqap qoyulghan bolup, weqe sadir bolishi bilen teng saqchi tarmaqliri jiddi heriketke ötüp, bu heqte axturush we sürüshtürüsh xizmitini bashliwetken.
Dilshat Réshit özining bu heqte ishenchilik melumatqa érishkenlikini bildürüp, nöwette Xitay hökümitning barliq foto süretxanilar, shuningdek gumanliq kishiler üstidin jiddi tekshürüsh élip bériliwatqanliqini ashkarilidi.
Erkin asiya radiosi muxbiri, tiyatirxanining amanliq ishlirigha mesul xadimigha hemde xitayche "nanguen" dep atilidighan saqchi ponkitidiki saqchi xadimlargha téléfon urup, mezkur weqening yüz bérish jeryanini sorighan bolsimu, her ikki kishi bu toghruluq éniq ipade bildürmigen. ETIC

Polat qadir turfanining ' sherqiy türkistan xitay mustemlikisi' namliq

kitabi qayta neshir qilindi

Uyghur mesilisining xelqara metbuatlarda dawamliq halda tilgha élinishigha egiship, uyghurlar heqqidiki neshiriyat ishlirimu barghanséri köpeymekte. Yéqinda türkiyining istanbul shehridiki bayraq neshiriyati teripidin "doghu türkistan chin mustemlikisi" yeni "sherqiy türkistan xitayning mustemlikisi" namliq kitab neshir qilindi.

Bu kitabni uyghurlarning yéqinqi zamanda tonulghan ziyaliyliridin polat qadir turfani yézip qaldurghan bolup, birinchi neshri 1975 - Yili élan qilinghan. Polat qadir turfani bu kitabni edebiy texellusi bolghan amach qaraxoja ismi bilen neshir qildurghan.

Bu kitab 2008 - Yili 9 - Ayda 3 - Qétim neshir qilindi. Kitabni ismayil jénggiz bilen jélil turan neshirge teyyarlighan. Kitabning aptori polat qadir turfani türkiyidiki mezgilde eysa yüsüp aliptékin we muhemmed imin bughralarning meslihetchisi bolup ishligen bolup, sherqiy türkistan mesilisining dunyagha anglitilishi üchün öchmes töhpilerni qoshqan.
80 Bettin terkip tapqan bu kichik kitab ikki qisimdin terkip tapqan bolup, birinchi bölümde uyghurlar tarixta qurghan hun, köktürk, uyghur, qochu, qaraxaniylar döletliri heqqide qisqiche melumat bérilgendin kéyin, chaghatay we manju hakimiyiti mezgilidiki uyghurlarning weziyiti heqqide melumatlar bérilgen.

Kitabning ikkinchi qismi yéngi dewr bolup, bu bölümde 1933 - Yili qeshqerde qurulghan sherqiy türkistan islam jumhuriyiti mezgilidin 1949 - Yili kommunist xitaylarning sherqiy türkistanni bésiwalghiche bolghan mezgilning tarixi qisqiche bayan qilinghan.
Bu kitab hazirghiche türkiyide neshir qilinghan türkche eserlerning ichidiki eng muhimliridin biri hésablinidu. Bolupmu bu kitabning aptori polat qadir turfanining 1944 - 1946 - Yillardiki ölkilik hökümetning qurulushida aktip rol oynighan kishilerdin biri bolushi, bu kitabning qimmitini téximu ashurmaqta. erkin tarim.2008-10-13

Yaponiye Hökümiti Barin Yézisigha Bashlanghuch Mekteb Binasi Selip Berdi

Aqtu nahiyesining Barin yézisi bolsa Sherqiy Türkistan xelqi üchün intayin mohim ehmiyetke ige bir yéza bolup, 1990 – yili bu yezida yüzbergen milliy inqilaptin kéyin, < Barin > digen bu isim hetta chetellergimu tonulghan idi.
Xitay metbu’atlirining xewer qilishiche, Yaponiye hökümiti 79 ming dollar ajritip Barin yézisigha bir bashlanghuch mektep binasi sélip bergen bolup, yéqinda bu bina pütüp resmiy oqush bashlighan. ETIC

2008 - Yili uyghur élide mehmut qeshqeri xatirilinemdu?

Birleshken döletler teshkilati 2008 - Yilini mehmut qeshqeri yili qilip békitken bolup, bu munasiwet bilen türkiye qatarliq bir qisim türkiy jumhuriyetliride türlük xatirilesh paaliyetliri ötküzülgen.

9 - Ayning 5 - Künidin 7 - Künigiche yildiz téxnika uniwérsitéti sénato zalida,"mehmut qeshqiri we eserliri" ilmiy muhakime yighini körgezmisi  échilghan
Mehmut qeshqeri bügünki künde uyghurlar teripidinla emes belki pütün türkiy xelqliri pexirlinidighan alim hésablanghan bolup, uning türkiy xelqler medeniyitige qoshqan töhpisi xelqaraliq hörmetke sazawer bolghan.
Amérikida yashaydighan doktor qahar barat ependi, bu yilning axirlishishigha ikki ay qalghan peytte yeni, taki hazirghiche mehmut qeshqirining yurti hésablanghan uyghur élide uni xatirilesh paaliyetliri uyushturulmighanliqining epsuslinarliq ish ikenlikini tekitlidi.

ümidwar 2008-10-13

  Xitay - Ijtimayi Exlaqini Yoqatqan Bir Döwlet  

<Germaniye dolqunliri> radiosida elan qilinghan, < ijtimayi exlaqini yoqatqan bir jemiyet > digen temidiki maqalida, Xitayning saxte, süpetsiz we teqlidi mallarni ishlepchiqirish jehette dunyaning piri ikenliki, Xitay karxanilirining insanlarning hayati we salametlikini hech bir zaman nezerge almighanliqi we pul tepish üchün herqandaq rezil wastilarni qollunushtinmu bash tartmay kelgemliki bayan qilindi.
Mezkur maqalida, Xitayda yeqinda yüzbergen zeherlik süt parashoki weqesi neqil keltürülüp, nöwette dunyadiki dangliq marka we mehsulatlarning hemmisining saxtisining Xitayda keng kölemde ishlepchiqiriliwatqanliqi, hetta beliq baqquchilarning beliqlirini tez chongaytish we awutush üchün beliqlarni tughmasliq dorisi bilen beqiwatqanliqi, kala – choshqilargha hormon ukili urup semirtip setiwatqanliqi bayan qilinip, xeterlik oyunchuqlardin tartip, zeherlik sirke – jiang yoularghiche pütün ziyanliq mehsulatlarning Xitaydin tarqiliwatqanliqi eskertildi. ETIC.03.10.2008

Ichkirdiki Uyghur Ishlemchi Qizlar Xitayche Üginishke Mejburlanmaqta

Bular bolsa ötken ayda Sherqiy Türkistandin Xitayning ichkiri ölkisi bolghan Zhejiangning Jinyun nahiyesidiki Huafu toqumuchiliq fabrikisigha, erzan emgek küchliri süpitide, adem bidikliri teripidin pilanliq yötkep kélin'gen. Ular bu nahiyediki toqumuchiliq zawutida éghir emgeklerni qilghandin sirt, her küni axshamliri, mejburi halda Xitayche üginishi shert ıken. Chünki xewerde éytilishiche ularning nöwettiki eng chong qiyinchiliqi Xitayche bilmesligi bolup, bu ularning yerliklerge qoshulushtiki eng chong tusalghu iken. Shunga fabrika rehberligi ishchilar kulubining yetekchiligide bu yüzdin artuq Uyghur qizigha her küni Xitayche ügitidiken. Nöwette Uyghur qizlirining Xitayning ichkiri ölkilirige pilanliq yötkep ketilip, erzan emgek küchliri süpitide, eghir emgeklerge selinip talan-taraj qilinishi weten ichi we sirtidiki Uyghur jemiyitini kündin-kün'ge teshwishke salmaqta. ETIC