Wetinimizni xitay ishgaiyetchiliri besiwalgahandin keyin ötüpketken yirim esirdin artuq bir waqit mabeynide neche onminglighan oghul- qizlirimiz qolgha ilinip xitay turmilirida hayatidin ayrilip ketti, yana neche yüzminglighan hattaki milyonlighan yash ösmürlirimiz oqush hoquqidin, öz jutlirida xalighanliqche ish tepip ishlesh hoquqidin, toy qilip öy-makan, bala-chaqa igisi bolush hoquqidin mehrum qaldurildi.
Milyonlighan ziyalilerimiz türlük milli we diyniy eyipleshler bilen qolgha ilinip yoqitildi. Munulargha oxshighan adaletsizliklerghe qarshi turup “xitaylar sherqiy türkistandin chiqip ketsun”, “öz ziminimizning bayliqlirini özmiz ishlitimiz”, “Lopnorda 1964- yilidin tartip elip beriliwatqan atom sinaqliri toxtutulsun”, “sherqiy türkistan xelqi xitaygha qul bolmaydu…” dighenghe oxshighan shuarlarni towlap namayish qilghan oqoghucilar derhal golgha ilinip turmigha tashlandi, webezenliri etip öltürildi…
Bu türlük xitay zulimliri hazirmu dawam qilip kitiparudu. Bichare xelqimizning yashash ümidi barghansiri yoqapketmekte. Xitay zomigerlirining shiddetlik besimi, qattiqliship kitiwatqan atsimilatsiye qilish siyasiti, xalighanleriche talan-tarach qiliniwatqan tebiy bayliqlirimiz tüpeylidin ajizliship namtratliship kitiwatqan xelqimizning chidashqa taqiti qalmaywatudu…
1950- yilliridin tartip türlük yollar bilen chet ellerge ciqipketken nurghunlighan sherqiy türkistan xelqi dunyaninin herqaysi elleride puxra bolup yaki bolmastin yashawatidu. Beziliri amiwi teshkilatlarni tesis qilip öziri yashawatqan devletlerning qanunliri boyiche nizamnamilarni tüzüp chiqip wetinimizning istiqlali üchün(beziliri sherqiy türkistanda depsende qiliniwatqan kishilik hoquqinila qolgha keltürsekla boliwiridu deydiken)köresh qiliwatudu…
Bezi ziyalilirimiz bolsa özliri toghur tapqan bir siyasi yol bilen İstiqlal Üchün köresh qiliwatudu. Qalghan köp sandiki sherqiy Türkistanliqlrimiz bolsa birla qosaq beqish we pul tipishtinla bahqa nerse bilmeydu… Bu xususta qisqa bir sergüzeshtimni eslep ötmekchimen:
1965- yili Türkiyeghe kilip qeysiri wilayitighe orunlashqan bir kishi bolush süpitim bilen 1975- yili Türkiye'diki siyasi qalaymiqancihliqlerning nahiti şiddetlik bir mezgilide bir kichide özimiz olturashliq mehellinin epichörisidiki tamlarga iki aghinem bilen bir bolup sherqiy Türkistan we dunyada asaret astida yashawatqan Türk qirindashlirimizning azatlighi üchün, “100 ming kishi devlet quruwatudu 100 milyon Türk inqirawatudu” “Türkistanlıqlar Oghuninglar”, “Esir Türklerghe Höriyet”, “Yoqalsun komünistlar…” dighendek türlük shoarlarni yazduq. Shu kiche bir aghinimizning qachalmay tutulup qilishi bilen bizmu tutulup qaghan bolduq. Bir kiche nazaret astida saxchixanada yattuq. Etisi küni bir nechilighan hemsherilirimiz saxchaxananig arqa derizisi aldigha toplashqanda bu hemsherilirimizning arisidin bezi “bilermen”, “moysipit” lirimizning(bu kishilerning bezileri öldi, beziliri hazirmu kün körüp yüridu) “bu yerdimu bizning aramida yashashalirimizgha tosalghu bolushuwtidu”, “singhen nanni yep shuk olturashsa bolmamdighandu…” dighenghe oxshighan gep-sözlerni qilghan idi… Men bu künghe qeder idiyemdin qilcilükmu ajrimidim. Amma bu xil türkistanliqlerning hazirmu arimizda barlighi bir heqiyqet…
Chet eldiki sherqiy türkistaniqlar hich qachanda unutmasliqimiz kirek ki, meyli bir devletning puxrasi bolayli yaki bolmayli kilicekte bizning evlatlirimizning pishanisidin “wetini asaret astidiki milletning balaliri” dighen qara tamghu choqum öchmeydu…
Sherqiy Türkistan xelqining möjizilerdin ümit kütüsh hoqoqi yoq. Bir mezgil yana xitayni jiddiy seviyede chöchitkidek xelqara siyasiy bir herket peyda bolmaydiken ilgiride “sherqiy Türkistan” dighen bir elni tilga ilish mümkin emes…

Qorghas nahiyiside saqchilar bilen yerlik uyghur
Yashlar arisida toqunush yüz bergen

 Gérmaniyide sürgündiki uyghur teshkilatlirining 2008-06-06 jüme küni ashkarilishiche, yéqinda sherqiy türkistanning qorghas nahiyiside saqchilar bilen yerlik uyghur yashlirining arisida toqunush yüz bérip, az dégende on nechche adem qolgha élinghan.
Dunya uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishit jüme küni weqening 23 ‏ - May küni qorghas nahiyiside sengung saqchixanisi aldida yüz bergenlikini, weqe saqchilarning bir qisim yerlik uyghur yashlirini resmiyetsiz tutup turghanliqigha narazi bolup, yighilish ötküzgen namayishchilar arisida partlighanliqini bildürdi.
Dilshat rishitning eskertishiche, uyghur yashliri saqchixanigha bénzin qachilanghan botulka we tash atqan. U, weqening xitay dairiliri olimpik bixeterlikini bahane qilip, rayonda qanat yaydurghan basturush herikitide nurghun kishilerning bigunah tutqun qilinghanliqigha bolghan naraziliqtin kélip chiqqanliqini eskertmekte. U, “ular kishilerni resmiyetlerni qayrip qoyup qanunsiz tutqun qilmaqta... Xitay hökümitige öktichi, dep guman qilinghan kishilerning hemmisi yighishturulmaqta” deydu.
Dilshat rishit sengung saqchixanisida yüz bergen weqedin kéyin, dairiler qorghas nahiyiside keng kölemlik tekshürüsh we axturush herikiti qozghap, " nechche onlighan" yashning yighiwélinghanliqini bildürdi. Lékin sengung saqchixanisidiki xadimlar weqening rastliqini étirap qilghan bolsimu, lékin weqege baha bérishni ret qildi. Béyjing olimpik meshili 6 ‏ - Ayning 25 ‏ - Künidin 27 ‏ - Künigiche uyghur aptonom rayonida yetküzilidu.
Bu weqe xitay dairilirining olimpik meshili yétip kélishtin burun rayonda bixeterlik tedbirlirini kücheytken mezgilde yüz berdi. Tashqirida bolsa uyghur teshkilatliri olimpik meshili uyghur élige yétip kelgende yawropadiki birqanche dölette namayish uyushturidighanliqini bildürmekte. Rfa-Erkin

Tebiy Bayliqlirimiz Heqqide Yéngi Uchurlar

 “Xinjiang (sherqiy Türkistan) géziti” ning 6 ayning 5 künidiki sanida, Sherqiy Türkistanning tebiy bayliqliri heqqide yéngi sanliq melumatlar élan qilindi.
Yuqarqi xewerge asaslanghanda, nöwette Sherqiy Türkistanda bayqalghan kan mehsulatlirining türi 138 xil bolup, pütün Xitay boyiche bayqalghan kann mehsulatliri türining 80.7 pirsentini teshkil qilidu. Zapas miqdari éniqlap chiqilghan kan mehsulatining türi 79 xil bolup, bu mehsulatlar ichide 8 xil tür Xitay boyiche aldinqi orunda turidu. Sherqiy Türkistanning nöwettiki néfit zapas miqdari 20 milyart 860 milyon tonna bolup, Xitay boyiche bayqalghan néfit zapas miqdarining 30 pirsentini teshkil qilidu. Tebiygaz zapas miqdari 1 tiriliyon 300 milyart kup / métir bolup, pütün Xitay boyiche bayqalghan Tebiygaz zapas miqdarining 34 pirsentini teshkil qilidu. Kömür zapas miqdari 219 milyart tonna bolup, pütün Xitay boyiche bayqalghan kömür zapas miqdarining 40 pirsentidin köpirekini teshkil qilidu. Sherqiy Türkistanda paydilinishqa bolidighan su zapas miqdari 9 milyart 600 milyon kup / métirgha yétidu. Xitay merkizi hökümitining nöwette Sherqiy Türkistangha qaratqan istiratigiyélik pilanining tüp meqsidi bolsa Sherqiy Türkistanning tebiy bayliqlirini talan taraj qilish qedimini tezlitishtin ibaret. Chetellik bezi iqtisadi analizchilar, néfit, Tebiygaz … qatarliq énirgiye mehsulatlirining bahasi shiddet bilen örlewatqan bügünki dunyada, eger Sherqiy Türkistan musteqil bir döwletke aylanghan teqdirde, dunyaning eng bay döwlitige aylinidighanliqini qiyas qilishmaqta.
Hazir peqetla Sherqiy Türkistandin yiligha ishlepchiqiriliwatqan nefit we tebiygazning qimmitini sherqiy Türkistan xelqighe chachqan teqdirdimu, kishi béshigha toghra kélidighan kirim jehette Yawropaning eng tereqqi tapqan döwletliriningkidinmu eship kétidu. ETIC

Turpanda Atalmish “Olimpik Terorigha Qarshi Turush Manewiri” Ötküzüldi

Xitay hakimiyiti yéqinqi mezgillerdin buyan Bei Jing olimpik yighinini süyistimal qilip, bir trreptin dunya siyasi sehniliride Uyghurlarning milliy heriketlirini, “olimpikning bixeterlikige xewip yetküziwatqan asasliq amil” dep qarilap hujum qilsa, yene bir tereptin Sherqiy Türkistanning herqaysi rayonlirida atalmish “olimpik terorigha qarshi manewer” larni ötküzüp, yerlik xelqqe qaratqan siyasi besimini üzlüksiz ashurup kelmekte. Mesilen “Tianshan(Tengri teğhi) tori” ning xewer qilishiche, 6 ayning 6 küni Turpan shehride atalmish “olimpik terorigha qarshi manewer” ötküzülgen bolup, manewirgha 370 neper saqchi we jandarma qatnashqan bolup, ular manewer namida tere taraqshitip dawrang sélip yerlikler arisida qattiq ensizlik peyda qilghan.
Wetendin kelgen uchurlardin melum bolushiche, nöwette Xitay hakimiyiti “olimpikning bixeterlikige kapaletlik qilish” digen bahane bilen Sherqiy Türkistanning herqaysi rayonlirida Uyghurlargha qarita qanunsiz tutqun qilish we jazalash herikitini qanat yaydurmaqta.(ETIC)

Poskam nahiyisi chetelde uruq - Tughqini barlarning olimpik
mezgilide nahiye sirtigha chiqishini cheklengen

Dairiler uyghur élining poskam nahiyiside chetelde uruq - Tughqini bar nahiye puqralirining olimpik mezgilide nahiye sirtigha chiqishini chekligen. Lékin bu cheklimining chetelde siyasi paaliyet bilen shughullinidighan poskamliqlarning yurtidiki aile tawabatigha qaritilghanliqi yaki chetelde uruq - Tughqini barlarning hemmisini öz ichige alidighan - Almaydighanliqi melum emes.
Igilishimizge qarighanda, yéqinda poskamdiki yerlik dairiler türkiyide yashaydighan dunya uyghur qurultiyining paaliyet chembiriki ichidiki bir zatning poskamdiki uruq - Tughqanlirini izdep kélip, ularning nahiye sirtigha chiqmasliqini agahlandurghan, lékin buning sewebige izahat bermigen.
Xewerlerde xitay dairilirining béyjing olimpik meshili uyghur élige yétip kélishtin burun rayonda keng - Kölemlik bixeterlik tedbirlirini alghanliqi, ürümchi, ghulja we qeshqer kochilirida qorallanghan saqchi we zhandarmilarning heywe körsitiwatqanliqi ilgiri sürülmekte. Xelqara saqchi teshkilatining bash sékritari ronald nobil, peyshenbe küni xitay dairilirining cheteldin kélidighan tehditke qarighanda ichki jehettin kélidighan tehdittin köprek endishe qilidighanliqini bildürdi. Uyghur bölümi muxbirimizning igilishiche, dairiler yéqindin béri qeshqerning yopurgha nahiyisining pütün kirish ‏ - Chiqish éghizlirida tosaqlarni qurup, nahiyige kirip ‏ - Chiqidighan adem, aptomobil we qatnash qorallirini tekshürmekte iken. Dairilerning néme üchün yopurghida tekshürüshni kücheytkenliki melum emes shundaqla bu xewer hökümet dairiliri teripidin ispatlanmidi. RFA-Erkin 2008-06-13