A. Şekûr TURAN

Kültür Bakanlığı Emekli Müşaviri

Türkistan Şarkı ve Türkü Güfteleri

Başlarken-Yurdumuzda, Türk Müziğinin bir uzantısı olan Türkistan Müziğine ilgi gittikçe artmaktadır. Bazı topluluklar, Türkistan Müziğini halkımıza tanıtmak ve sevdirmek için büyük bir uğraş içindeler. Ancak bazı amatör gençlerin, niyet ve çabalarına rağmen, Türkistan lehçesine aşina olmadıkları için güfteleri, kasetlerden, yazıya aktarırken, zorlandığı yanlışlıklar yaptıkları görülmektedir.
Bu gençlere kısmen de olsa yardımcı olabilmek için derlemiş olduğum, Türkistan Şarkı ve Türkülerinden en yaygın olanlarının güftelerini seçtim.
Bunu seçerken Türkistan türkü ve şarkılarını öğrenmek isteyenlere kolaylık olsun için, Türkiye'de yerleşen Türkistanlıların çoğunluğunun bildiği parçalara ağırlık verdim.
Araştırmacılar bu güfteler sayesinde bilen kişilere söyleterek, notaya alma imkânını da bulabileceklerdir.
Yalnız, bütün çabalara rağmen, Türkistan lehçesindeki bazı kelimeler bu yazımızda tam yazılamadığı için az da olsa söyleme hatası olmaktadır. Okurlarımın hoş görüsüne sığınırım.
Diğer taraftan Türkistan'a özgü kelimelerin de karşılığı verildi. Böylece, şarkı ve türküler daha iyi anlaşılmış olacaktır.
Bu açıklamayı bitirirken şarkı ve türkülerin derlenmesinde yardımcı olan Sayın Hamit GÖKTÜRK'e, bu risalenin basımında yardımlarını esirgemeyen Ankara Üniversitesi, Fen Fakültesi sekreteri Mustafa GÜL'e, Matbaa Müdürü Sayın Erdem ÖZBAŞ'a ve daktilo işini yürüten Sayın Mehmet İsa BEK'e Teşekkür ederim.
Bundan sonra her sayımızda şarkı ve güftelkerimizden yayımlamaya devam edeceğiz.

HARMAYMIZ ASLA

Harmayımız asla vatan yolida
Kahramanlarning baskan izida
Tuğ nişanımız batur bilekte
Kökrekler almas safning aldida

İrademiz çing pehlivanlarız biz
Vatan yolide kahramanlarız biz

Bastı uzun yıl bizni pelâket
Herdem uçradı kanlık helâket
Körgen künimiz göya kıyamet
Tengrim yar bersin emdi hidayet

İrademiz çing pehlivanlarız biz
Vatan yolide kahramanlarız biz

Kanlar aksa mu erkin küreşte
Canlar çıksamu vatan yolide
Arka çekiliş bizge namustur
Vatan yolida kanlik küreştur

İrademiz çing pehlivanlarız biz
Vatan yolide kahramanlarız biz

GÜZEL TÜRKİSTAN

GÜZEL TÜRKİSTAN SENGE NE BOLDİ
SEBEP VAKİTSİZ GÜLLERİNG SOLDİ
EY GÜLLERİNG SOLDİ

ÇEMENLER BERBAT, KUŞLAR HEM FERYAD
HEMMESİ MAZLUM, BOLMAZMIDIR ŞAD

BİLMEM NE İÇÜN KUŞLAR UÇMAZ BAHÇELERİNDE
EY BAHÇELERİNDE (2 Defa)

BİRLİĞİMİZNİNG TEBRANMEZ TAĞİ,
ÜMİDİMİZNİNĞ SÖNMEZ ÇİRAĞİ,
EY SÖNMEZ ÇİRAĞİ,

BİRLEŞ EY HALKIM KELGENDUR ÇAĞİ,
BEZELSİN ENDİ TÜRKİSTAN BAĞİ,
EY TÜRKİSTAN BAĞİ,

KOZGAL EY HALKIM YETER ŞUNCA CERBRU CEPALAR,
EY CERBRU CEPALAR, (2 Defa)

AL BAYRAĞINGNİ KALBİM OYGANSIN,
KULLUK ESARET BARÇASI YANSIN,
EY BARÇASI YANSIN,

KUR YENGİ DEVLET, YAVLAR ÖRTENSİN,
ÖSİB TÜRKİSTAN KADDIN KÖTERSİN,
EY KADDIN KÖTERSİN,

YAYRAB, YAŞNAB ÖZ VETENİNG GÜL BAĞLARİDA
EY GÜL BAĞLARİDA (2 Defa)

APPAK APPAK TOŞKANLAR

 

APPAK APPAK TOŞKANLAR SAYDA OYNAYDU
ÖYLENMİGEN YİĞİTLERİNG TOYDA OYNAYDU
AH TOYDA OYNAYDU, AH TOYDA OYNAYDU,

BADAM KAPAK, YUPKA TAMAK HALİMNİ SORSANGÇU
ÇAÇI SÜMELEK, BELİ KÜMELEK HALİMNİ SORSANGÇU

ATIM YUMALAP, SUNDURADU İGERİMNİ EY
ATA ANAM EPPEMEYDUN SÖYGENİMNİ EY
AH SÖYGENİMNİ EY, AH SÖYGENİMNİ EY

BADAM KAPAK, YUPKA TAMAK HALIMNI SORSANGŞU
ÇAÇINGIZ KARA, ÇAÇINGIZ UZUN HALIMNI SORSANGçU

YIĞLIMANG KIZ, YIĞLIMANG KIZ TOYINGIZ BOLDI
ALTUN BİLEN TÖŞEGİNGİZ ÖYİGİZ BOLDİ
AH ÖYİNGİZ BOLDİ, AH ÖYİNGİZ BOLDİ,

BADAM KAPAK, YUPKA TAMAK HALIMNI SORSANGŞU
ÇAÇINGIZ KARA, ÇAÇINGIZ UZUN HALIMNI SORSANGÇU

O YAN ÖTEP, BU YAN ÖTEP ALAY KÖNGLENGNİ
KAÇUGUNING BALASİDEK, İGEY BOYNİNGNİ
AH İGEY BOYNİGNİ, AH İGEY BOYNİGNİ

BADAM KAPAK, YUPKA TAMAK HALIMNI SORSANGŞU
ÇAÇINGIZ KARA, ÇAÇINGIZ UZUN HALIMNI SORSANGÇU

KARA KARA KARGALARNİ HARMANDA DEYDU
ÖYLENMİGEN YİĞİTLERNİ ARMANDA DEYDU
AH ARMANDA DEYDU, AH ARMANDA DEYDU

BADAM KAPAK, YUPKA TAMAK HALIMNI SORSANGŞU
ÇAÇINGIZ KARA, ÇAÇINGIZ UZUN HALIMNI SORSANGÇU

Bu Türkü Doğu Türkistan'ın Hoten vilayetine bağlı Guma kazasında yaygın bir türkü olup, diğer yörelerde de başka varyantları vardır.

                ALTUN BÖŞÜK

MEN TUĞULUP OYNAP ÖSKEN
KIZIL GULDEK BAĞLAR KALDİ.
İĞİZ İĞİZ BOY ÇİRAYLİK
YAKUT TAŞLIK TAĞLAR KALDİ

BOĞA, MERAL PADA PADA
OYNAP YÜRGEN SAYLAR KALDİ
TAĞ BAĞRIDA OYNAP SEKREP
BOTAÇAKLAR, TAYLAR KALDİ

İĞİZ TAĞNİNG YAN BAĞRİDA
SUVLAR AKIP, KENG KOYNİDA
KUŞLAR SAYRAP, HER YANIDA
YEŞİL YEŞİL KIRLAR KALDI

SUV BOYUDA ŞILDIRLIŞIP
TAZİM KILİP, BAŞ İĞİŞİP
MEN YİTİMNİ UZUTUŞUP
LEYLİ-MECNUN TALLAR KALDİ

CİM-CİT KÖÇE, AYDIN KİÇE,
BULAK BOYLAP, BAĞÇE BAĞÇE
YULDUZ SANAP, TANG ATGUNÇA
OYNAP ÖSKEN ÇAĞLAR KALDİ.

KALDİ YURTUM, KALDİ BAHTIM
KALDİ MİNİNG HÜR CENNETİM,
YAV KOLİDA KARA BAHTIM,
ALTUN BÖŞÜK YURTUM KALDİ

Bu güzelleme Doğu Türkistan şairlerinden Abdurrehim Ötkür'e ait olup, yalnız “Altun Böşük” olarak söylenen kısmı, Mesut Sabir'in yazdığı, Niyaz Kız piyesinden alındı.

KURBAN KODAY
(Mücahit Gazeteci Yazar Ve Öğretmen)

Doğu Türkistanlı mücahit, gazeteci yazar ve öğretmendir. 1919 – 20 yıllarında, Hoten’de doğduğu tahmin edilmektedir. Çocuk denecek yaşta, okumak için Türkiye’ye geldi. Balıkesir Öğretmen Okulunu bitirdikten sonra, Şövanist Çin emperyalizmine karşı kurtuluş savaşına katılmak ve doğup büyüdüğü yurduna hizmet edebilmek İçin Doğu Türkistan’a dönmek istedi. Fakat memleketine gidecek kadar parası yoktu. Çeşitli yollara başvurdu, en sonunda, o zamanki halkevlerinin maddî yardımı ile Doğu Türkistan’a gitmeyi başardı. O zamanda Doğu Türkistan’ın idarî, siyasî ve kültürel merkezi olan Urümçi’ye yerleşti.
Doğu Türkistan Muhtar Hükûmeti Başkan Yardımcısı Sayın M. Emin Buğra Eyalet Hükûmetinin Genel Sekreteri Sayın İsa Yusuf Alptekin Beylerin yakın ilgi ve iltifatlarına mazhar oldu. Muhtar hükûmetçe milliyetçi kadrolar yetiştirmek amacı ile kurulan Urümçi Öğretmen Okulunun Tarih Öğretmenliğine tayin edildi. Aynı zamanda "YALKIN" isimli, dört sayfalık bir gazete çıkardı. Siyasî karışıklıklar neticesinde milliyetçi lider Mesut Sabri Baykozu’nun yerine, genel vali tayin edilen Rus ajanı Burhan, "Yalkın" gazetesini kapattı. Koday, birkaç aylık aradan sonra "YURT" isimli bir gazete çıkarmayı başardı.
1947 yılında "Millî Tarihimizin Anahtarları" adı ile bir tarih kitabı yazıp bastırdı. Ve Öğretmen Okulunda ders kitabı olarak ta okutuldu. Çıkardığı gazeteler vasıtası ile Doğu Türkistan Türkçesini, Türkiye Türkçesine yaklaştırmaya çalıştı. 1949 yılının son aylarında Doğu Türkistan’ın Kızıl Çinli’lerce işgali üzerine, eşini ve iki çocuğunu alarak bizlerle birlikte aynı kafile içinde Keşmir’e iltica etmek üzere yola çıktı, Hindistan hudut karakolu Kökat’da karşımıza çıkan Çin askerleri, bizim kafileyi kuşattılar ve geri dönmemizi istediler. Kurban Koday, geri dönenlerin içinde idi.
Merhum Mehmet Emin Buğra Beyin çıkarmış olduğu "Türkistan’ın Sesi" dergisinin Temmuz 1956 sayısında şu haber yer almakta idi: "Sözde, Çin Müslümanlarının başkanı sıfatı ile Mısır’a gelen Burhan’ın itirafı ile halkı Kızıl Çin Hükûmetine karşı ayaklandırdığı gerekçesi ile Cengizhan Damolla ve Kurban Koday’ın idam edildikleri anlaşılmıştır."
Merhum Öğretmenim Kurban Koday, o zaman Türkiye’de tahsil gören diğer Doğu Türkistanlı öğrenciler gibi, Türkiye’de kalarak rahat yaşama yolunu seçmemiş, doğup büyüdüğü yurduna hizmet ederek bu yolda şehit olmuş büyük bir mücahittir. Urümçi’de bulunduğu sırada, Doğu Türkistan’da yayınlanan kitapları, vaktiyle himayesini gördüğü devlet adamı Sayın Memduh Şevket Esendal Bey’e göndermek sureti ile bu kitapların Millî Kütüphane’ye ulaşmasını sağlamıştır. Merhumun öğrencisi iken kendi yazdığı ve lütfedip imzalı olarak hediye ettiği Millî Tarihimizin Ana Hatları" adlı eserini şehit öğretmenimin kutsal bir hatırası olarak korumaktayım.
Aziz Yurdumda Çin emperyalizmi tarafından akıtılan kanların hesabının sorulacağı günü beklerken, aziz öğretmenimi ve şehitlerimizi rahmetle anarım.

Her çıksa şamal, ağzım
Şoh şoh açılır öpkem
Kimlerge oyun hane
Bolmakta aziz ölkem
(1953 HOTEN)

 MEN ÖLÜRMEN

Men Ölürmen, Men Ölürmen
Yolda koymagla meni (2 Defa)
Yolda koysagla koyagla yey
Çöllerde koymagla meni. (2 Defa)
Men ölüp toprakta yatsam,
Kim meni yad eylesun (2 Defa)
Doslerim gamkin bolup,
Düşmenlerim şad eylesun (2 Defa)

Not: Bu Şarkı Gulca ilinden, Nebi Can’dan alındı

SEN SEN MENİ SEN

Sen sen Meni sen, harabı kıldıng meni sen,
Otlarga silip kababı kıldıng meni sen ey,
Tünler kiçisi tohiler, feryad kılıdu ey,
Hayvan canıda, Allah’nı şol yad kılıdu hey,
Sen sen meni sen öltüremsen, meni sen ey,
Bışımga balaler kelturemsen mangga sen ey,
Hey dos men nale kılay, şamu seher yar ışkıda,
Canımnı bire, ol siperi yer ışkıda.

KIZIL GÜL

Kızıl gül arasıdın
Boynıgni körep kaldim
Emdi eytmisam bolmas
Men sanga köyep kaldim(2)
Yerı, yarey peşmegim.
Könglekliringni kim tikken,
Izmalirigni kim oygan,
Özi nazuk, boyi yılva,
Yarim sangga kim toygan,
Yarı, yarey peşmegim

Not: Bu türkü Kargalık kazasına aittir.

KAKKUK TOLA SARAYDU

Kakkuk tola saraydu, yarey,
Bahar bolgan ohşaydu.
Könglim hoş bolup kaptu canımey,
Yarim kelgen ohşaydu.
Kakkukler kelip kaptu yarey,
Yaşaygan tireklerge,
Yarimnihıyal kılsam canımey,
Ot ketti yüreklerge.
Kakkuk aşığı Zeynep yarey,
Biri bağde, biri tağda.
Kakkuk sayrigan çağda canımey,
Men yarim bilen bağda

Not: Bu türkü Doğu Türkistan’ın Kaşgar vilayetinden alınmıştır.