UYGUR KÜLTÜRÜ

-6-

 İKİNCİ PERDE
Kutluk: (yerinden kalkıp Hakan'ın önünde diz çöker) Ulu babam! Siz Türk ilin de en büyük bir hakan, her bir askeriniz bir kahraman bütün Türk oymakları size tapar, bütün Türk ülkeleri size bakar, Kûça yolu üzerindeki düşman kimler? Bana kimden ziyan yeter?
Hakan: Oğlum senin haberin yok, devletimize isyan etti. Sart, Basmil ve Karluk, bunları itaate getirmek için savaş olmakta, ordumuz ilerlemekte, bu iş bitinceye kadar sabret, o zaman edersin hareket.
Kutluk: Ulu Hakanım! Buyruk sizden, kulluk bizden, savaş zamanında benim gibi yiğit için rahat etmek yaraşmaz, izin verin düşmanınıza karşı vereyim savaş, ben de sizin gibi olayım kahraman, soyumuz vermemiş düşmanlarına hiç aman.
Hakan: (yerinden kalkar ve Kutluğun alnından öper) Aferin oğlum! Kahraman ecdadının ruhları senden razı olsun yurt ve ulus seni alkışlasın.
Hakan vezirlerine (hazır orduyu hemen sefere çıkarmak ve kutluğa bu ordunun başına geçirmek) emrini verir. Vezirler diz çöktükten sonra dışarı çıkaralar.
Umay Hatun ayağa kalkar ve Kutluğun elini tutarak ağlar ve şu türküyü söyler:
(Türkü ve çalgı)
Yakıyorsun bu kaygılı başımı
Gece, gündüz akıtırsın yaşımı
Zehir ettin yedik içtik aşımı
Haydi yavrum Tanrıma bıraktım seni

Ulu işten menetmeye haddim yok
Artık benim senden başka kaygım yok
Senden ayrı benim rahat uykum yok
Haydi yavrum,Tanrıma bıraktım seni
Köl Tekin'in ruhu sana yar olsun
Bilge Hakan sana medetkâr olsun
Türk illeri ta kıyamet var olsun
Haydi yavrum Tanrıma bıraktım seni

Düşmanını eyle oğlum harüzar
Bozukları yenip eyle tarümar
İlin için öyle büyük kârüzar
Haydi yavrum Tanrıma bıraktım seni

Vezîrler girerek ordunun hazır olduğunu haber verir. Hakan, Bilge baş ta olmak üzere bir çok subayı kabul eder, Kutluk Tekin subayların başına geçer ve bitlikte ellerini kaldırıp selâm vaziyetini alırlar, Hakan yerinden kalkarak Kutluk Tekin'e dört tane (1) bayrak verir ve şu kısa sözü söyler: (Atalarımız hayatlarını savaş meydanlarında geçirmişler, bu yol ile Türk ulusunun birliği ve kuvvetini ayakta tutmuşlar, savaş görmeyen yiğit er olamaz, meydanda at oynatmayan Türk sayılmaz, gidin sizi Tanrı'ya emanet ediyoruın.)
1)Eski Türk şehzadelerinin başlarında 4 tane bayrak taşınırdı.

Devam Edecek
Kaynak: Mehmet Emin Buğra Külliyatı-
Yayıma Hazırlayan M.Yunus Buğra.
Ankara Haziran 2005

 İKİNCİ PERDE
Kutluk: (yerinden kalkıp Hakan'ın önünde diz çöker) Ulu babam! Siz Türk ilin de en büyük bir hakan, her bir askeriniz bir kahraman bütün Türk oymakları size tapar, bütün Türk ülkeleri size bakar, Kûça yolu üzerindeki düşman kimler? Bana kimden ziyan yeter?
Hakan: Oğlum senin haberin yok, devletimize isyan etti. Sart, Basmil ve Karluk, bunları itaate getirmek için savaş olmakta, ordumuz ilerlemekte, bu iş bitinceye kadar sabret, o zaman edersin hareket.
Kutluk: Ulu Hakanım! Buyruk sizden, kulluk bizden, savaş zamanında benim gibi yiğit için rahat etmek yaraşmaz, izin verin düşmanınıza karşı vereyim savaş, ben de sizin gibi olayım kahraman, soyumuz vermemiş düşmanlarına hiç aman.
Hakan: (yerinden kalkar ve Kutluğun alnından öper) Aferin oğlum! Kahraman ecdadının ruhları senden razı olsun yurt ve ulus seni alkışlasın.
Hakan vezirlerine (hazır orduyu hemen sefere çıkarmak ve kutluğa bu ordunun başına geçirmek) emrini verir. Vezirler diz çöktükten sonra dışarı çıkaralar.
Umay Hatun ayağa kalkar ve Kutluğun elini tutarak ağlar ve şu türküyü söyler:
(Türkü ve çalgı)
Yakıyorsun bu kaygılı başımı
Gece, gündüz akıtırsın yaşımı
Zehir ettin yedik içtik aşımı
Haydi yavrum Tanrıma bıraktım seni

Ulu işten menetmeye haddim yok
Artık benim senden başka kaygım yok
Senden ayrı benim rahat uykum yok
Haydi yavrum,Tanrıma bıraktım seni
Köl Tekin'in ruhu sana yar olsun
Bilge Hakan sana medetkâr olsun
Türk illeri ta kıyamet var olsun
Haydi yavrum Tanrıma bıraktım seni

Düşmanını eyle oğlum harüzar
Bozukları yenip eyle tarümar
İlin için öyle büyük kârüzar
Haydi yavrum Tanrıma bıraktım seni

Vezîrler girerek ordunun hazır olduğunu haber verir. Hakan, Bilge baş ta olmak üzere bir çok subayı kabul eder, Kutluk Tekin subayların başına geçer ve bitlikte ellerini kaldırıp selâm vaziyetini alırlar, Hakan yerinden kalkarak Kutluk Tekin'e dört tane (1) bayrak verir ve şu kısa sözü söyler: (Atalarımız hayatlarını savaş meydanlarında geçirmişler, bu yol ile Türk ulusunun birliği ve kuvvetini ayakta tutmuşlar, savaş görmeyen yiğit er olamaz, meydanda at oynatmayan Türk sayılmaz, gidin sizi Tanrı'ya emanet ediyoruın.)
1)Eski Türk şehzadelerinin başlarında 4 tane bayrak taşınırdı.

 Devam Edecek
Dr. Mesut Sabri Baykozi Ve Eserleri
Yayına Hazırlayan Diş Tb. Gültekin Baykozi

Uygur Deyim ve Atasözleri

Barmaymen dégen tügmenge yette qétimbériptu
Gitmeyeceğim dediği değirmene yedi kere gitmiş.
Barche guna özemde turup, qap kötürüp negebaray.
Bütün suç bende iken, elimde çuval nereye gideyim.
Bala-qaza körünüp kelmes, pul qolini sangiltip.
Kaza- bela görünerek gelmez, para elini sallayıp gelmez.
Özem tapqan balagha, nege baray dawagha.
Kendim bulduğum bela için, nereye gideyim deva için.
Ash bergenge musht bermek.
Aş verene yumruk vermek.
Ashqa teyyar, ishqa heyyar
Aşa gelince hazır, işe gelince kurnaz.
Ayni étek bilen yapqili bolmas.
Ayı etekle kapatmak olmaz.
Ayning 15 qarangghu, 15 ayding.
Ayın 15'i karanlık, 15'i aydınlık.
Her kimning özige, ay körüner közige
Herkesin kendisine, ay görünür gözüne.
Ayrilghanni éyiq yer, bölüngenni böre.
Ayrılanı ayı yer, bölüneni kurt.
Orunsiz ghezep özengge azap.
Yersiz gazap, kendine azap.
Yol azawi gör azawi.
Yol azabı, kabir azabı
Aghriq patmanlap kirer, misqallap chiqar.
Ağrı batmanla girer, miskalle çıkar.
Aghriqni yoxursang ölüm ashkara.
Hastalığı gizlersen ölüm aşikar olur.
Aghriqning tüzelgüsi kelse téwip özi kéler.
İyi olacak hastanın doktoru ayağına gelir.
Barida poldurung-poldurung, yoqida qarap olturung.
Varlıkta paldır-küldür, yoklukta bakıp otur.
Bash yérilsa bök ichide, qol sunsa yeng ichide.
Baş yarılır börk içinde, kol kırılır yen içinde.
 

UYGUR DEVLETLERİ
TARİHİ ve KÜLTÜRÜ

(Çin kaynakları ve
Uygur kitabelerine göre)
 

Eseri İstanbul'daki Mimar Sinan Üniversitesi Öğretim üyesi tanınmış tarihçi Prof. Dr. Gülçin Çandarlıoğlu yazmış olup, eserin muhtevası giriş sözü ve 6 bölümden oluşuyor.
Bölüm Uygur Devletinin kuruluşundan önceki Uygur Tarihine, 2. Bölüm Ötükendeki Uygur Hakanlığı, 3. bölüm Kansu Uygur Devletine, 4. Bölüm Turfan Uygur Devleti, 5. Bölüm ise, Uygur Devletleri Medeniyeti Tarihine ayrılmış.
Bunlardan başka kitabın sonunda Uygur Hakanlığının listesi, Tang Sülalesi İmparatorluğunun listesi ve Uygur Hakanlığı dönemindeki Orta Asya Haritası da yer alıyor.

İsteme Adresi

Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı
P. K. 94 Aksaray/İstanbul.

Tel: 0122 511 10 06

Türkistan Şarkı ve Türkü Güfteleri

Başlarken-Yurdumuzda, Türk Müziğinin bir uzantısı olan Türkistan Müziğine ilgi gittikçe artmaktadır. Bazı topluluklar, Türkistan Müziğini halkımıza tanıtmak ve sevdirmek için büyük bir uğraş içindeler. Ancak bazı amatör gençlerin, niyet ve çabalarına rağmen, Türkistan lehçesine aşina olmadıkları için güfteleri, kasetlerden, yazıya aktarırken, zorlandığı yanlışlıklar yaptıkları görülmektedir.
Bu gençlere kısmen de olsa yardımcı olabilmek için derlemiş olduğum, Türkistan Şarkı ve Türkülerinden en yaygın olanlarının güftelerini seçtim.
Bunu seçerken Türkistan türkü ve şarkılarını öğrenmek isteyenlere kolaylık olsun için, Türkiye'de yerleşen Türkistanlıların çoğunluğunun bildiği parçalara ağırlık verdim.
Araştırmacılar bu güfteler sayesinde bilen kişilere söyleterek, notaya alma imkânını da bulabileceklerdir.
Yalnız, bütün çabalara rağmen, Türkistan lehçesindeki bazı kelimeler bu yazımızda tam yazılamadığı için az da olsa söyleme hatası olmaktadır. Okurlarımın hoş görüsüne sığınırım.
Diğer taraftan Türkistan'a özgü kelimelerin de karşılığı verildi. Böylece, şarkı ve türküler daha iyi anlaşılmış olacaktır.
Bu açıklamayı bitirirken şarkı ve türkülerin derlenmesinde yardımcı olan Sayın Hamit GÖKTÜRK'e, bu risalenin basımında yardımlarını esirgemeyen Ankara Üniversitesi, Fen Fakültesi sekreteri Mustafa GÜL'e, Matbaa Müdürü Sayın Erdem ÖZBAŞ'a ve daktilo işini yürüten Sayın Mehmet İsa BEK'e Teşekkür ederim.
Bundan sonra her sayımızda şarkı ve güftelkerimizden yayımlamaya devam edeceğiz.

HARMAYMIZ ASLA

Harmayımız asla vatan yolida
Kahramanlarning baskan izida
Tuğ nişanımız batur bilekte
Kökrekler almas safning aldida

İrademiz çing pehlivanlarız biz
Vatan yolide kahramanlarız biz

Bastı uzun yıl bizni pelâket
Herdem uçradı kanlık helâket
Körgen künimiz göya kıyamet
Tengrim yar bersin emdi hidayet

İrademiz çing pehlivanlarız biz
Vatan yolide kahramanlarız biz

Kanlar aksa mu erkin küreşte
Canlar çıksamu vatan yolide
Arka çekiliş bizge namustur
Vatan yolida kanlik küreştur

İrademiz çing pehlivanlarız biz
Vatan yolide kahramanlarız biz

GÜZEL TÜRKİSTAN

GÜZEL TÜRKİSTAN SENGE NE BOLDİ
SEBEP VAKİTSİZ GÜLLERİNG SOLDİ
EY GÜLLERİNG SOLDİ

ÇEMENLER BERBAT, KUŞLAR HEM FERYAD
HEMMESİ MAZLUM, BOLMAZMIDIR ŞAD

BİLMEM NE İÇÜN KUŞLAR UÇMAZ BAHÇELERİNDE
EY BAHÇELERİNDE (2 Defa)

BİRLİĞİMİZNİNG TEBRANMEZ TAĞİ,
ÜMİDİMİZNİNĞ SÖNMEZ ÇİRAĞİ,
EY SÖNMEZ ÇİRAĞİ,

BİRLEŞ EY HALKIM KELGENDUR ÇAĞİ,
BEZELSİN ENDİ TÜRKİSTAN BAĞİ,
EY TÜRKİSTAN BAĞİ,

KOZGAL EY HALKIM YETER ŞUNCA CERBRU CEPALAR,
EY CERBRU CEPALAR, (2 Defa)

AL BAYRAĞINGNİ KALBİM OYGANSIN,
KULLUK ESARET BARÇASI YANSIN,
EY BARÇASI YANSIN,

KUR YENGİ DEVLET, YAVLAR ÖRTENSİN,
ÖSİB TÜRKİSTAN KADDIN KÖTERSİN,
EY KADDIN KÖTERSİN,

YAYRAB, YAŞNAB ÖZ VETENİNG GÜL BAĞLARİDA
EY GÜL BAĞLARİDA (2 Defa)

Esarette Bayram

 İsa Göcer

Gurbette her bayram hüzün yaşarım

Duygu seli olur çoşar taşarım

Sonra kendim ile ayrı düşerim

            Dertleri dertlere katlayanlar var

Esarette bayram kutlayanlar var

Zülüm katmer katmer, derman yok derde

Güneşın önüne çekmişler perde

Hiç bir çıkış yolu kalmamış merde

          Sabır taşı olup çatlayanlar var

          Esarette bayram kutlayanlar var

Dünya için hatır gönül yıkmayan

Cevru – Cefa danda yılıp bıkmayan

Hak yolda ardına, dönüp bakmayan

         Dünyayla hesabı fitleyenler var

         Esarette bayram kutlayanlar var

Yok olamaz, lâkin; nerde?  haniler

Üçler ve yediler, piri faniler

Peygamber dostları ruhu kâniler

        Veysel gibi deve otlayanlar var

        Esarette bayram kutlayanlar var

Adaletsiz dünya, gülen bir yanda

Hırsızlar, arsızlar, talan bir yanda

Açlık susuzluktan ölen bir yanda

       Kıtlıktan pislikten bitleyenler var

       Esarette bayram kutlayanlar var

Emperyalist güçte,  nükleer başlar

Katliamlar yapar, cinayet işler

Mazlumlar çaresiz, düşmanı taşlar

      Canlı bomba olup patlayanlar var

      Esarette bayram kutlayanlar var

Atayurdum benim, Doğu Türkistan

Kından çıksın kılıç,  kurtulsun pastan

Kürşat olup kükre, yaz yine destan

      Çin settinden öte atlayanlar var

      Esarette bayram kutlayanlar var

Müslüman âlemi ayrı bir Âlem

Düşünsen kasevet, düşünsen elem

Göçeraşık artık yazmasın kalem

       Bayram günü kapı kitleyenler var

       Esarette bayram kutlayanlar var.