SHEHİDLİRİMİZ BİZDİN RAZİ BOLAMDU?

Bu yil(2007) kirgendin kiyin Sherqiy Türkistan'da keng dairide milliy oyghinis ehwalliri yüz birishke bashlighandek körüniwatudu. Bu xususta bir misal berish toghur kelse, “Sherqiy Türkistan Informatsiyon Merkizi” teripidin qolgha keltürülgen xewerlerghe asaslanghanda 1-ayning 5-küni Sherqiy Türkistanning Qeshqer wilayitining Aqtu nahiyesi tewesidiki Kosrap yézisi etrapida qoralliq meshq bazisi qurup öghünüsh elip beriwatqan 50 neper Sherqiy Türkistan milliy musteqilliq jengchiliri bilen Xitay eskerliri otturisida chiqqan keng kölemlik qoralliq toqunushta 18 neper milliy musteqillik jengchisining shehid bolghanlighi, 17 neperning xitay eskerlirining qoligha chüshüp qalghanlighi, bir qisim jengchilerning bolsa shiddetlik toqunush jeryanida qatmu qat qurulghan qorshawni yirip qechip ketkenlighi qeyit qilinghan idi.
Bu qoralliq toqunush hadisisini deslepte ishgaliyetchi xitay hökümiti hoshurup kelghen bolsumu, emma keyinki mezgilde shu togunushta bir xitay eskirining oq tigip ölgenlighi bir xitay eskirining yarilanghanlighi sewibi bilen bu ehwalni etirap qilishqa mejbur bolup 1- ayning 7- küni “Xinjiang(Sherqiy Türkistan) jama'et xewipsizlik nazariti” teripidin muhbirla yighini uyshturulup bayanat berilghen. Bu qetimki qoralliq toqunush hadisisi birla chetel metbu'atliri teripidinla emes, hetta Xitay metbu'atliri teripidinmu toghrilanghan..

Axirqi bu toqunush hadisini asas qilish arqiliq Xitay merkizi hökümiti, Sherqiy Türkistandiki milliy heriketlerni teximu ünümlük basturush meqsidide, Qoralliq saqchilardin terkip tapqan mexsus bir etiret qurup, bu etiretke, “Xinjiang jama'et xewipsizlik nazaritining 16-bashqarmisi” dep nam bergen. Shundaqla hazir herqaysi Sherqiy Türkistan wilayet, yeza ve nahiyeliride qoglap tutush, öltürüsh herikiti bashliwetken bolup, hazirqi ehwal ichide herqaysi Sherqiy Türkistan milli ziyaliler zor xewp astida turuwatidu…

Bu xewer deslap qilip “Sherqiy Türkistan Informatsiyon Merkizi” teripidin tarqitilghandin kiyin Chet ellerde yashawatqan bir qisim Sherqiy Türkistanliqlerni heyran qaldurghan we jiddiy chüshünüske salghan ahwal bolsa,dunyaning herqaysi ölkiliridiki “Sherqiy Türkistan Teshkilatliri”ning hech qandaq bir herket yaki söz qilmastin ujuqupla ketishliri..

Xitay hökümiti toqunushta oq tegip ölgen bir xitay eskiri üchün heshemetlik depne murasimliri ötküzüp, keng kölemlik yighinla uyshturup, köydürilghen cesidning küllirini ayripilan bilen ölkisighe iwertip birip neche on kün mabeynide teshwiqat qiliwatqanda, bizning 18 neper Shedimiz nime üchün tilgha ilinmaydu?. Bu ahwal özimizning axbarat orgini bolghan menbeyimizghe ishenchisizlikmu? Yaki herqaysi teshkilatlirimizning öz iradisighe musteqil bir halda ige bolalmighanlikliri tupeylidinmu bilgili bolmaydu.

Sewepning nime bolishidin qet'i nezer, wetinimznin musteqilighi, millitimizning erkinlighi üchün issiq qanlirini tatliq canlirini bighislighan bu 18 Shedimizni yiterlik seviyede hörmetlesh we uler üchün üzlüksiz paaliyetlerni uyushturush, ulerni hich qachanda unutmasliq boynimizgha bir qerz bolup turiwatudu. Bu milliy we insaniy qerzimizni tölesh yolida bir teshebbüs qilinmisa 18 Shedimiz bizdin hich qachanda razi bolmaydu dep oylaymen.

Barinda 2- Qéetimliq Xelq Qozghilingigha Hazirliniiwatqan

Milliy Küchler Ashkarilinip Qalghan

“Sherqiy Türkistan Informatsiyon Merkizi” ning wetendin igelligen deslepki jiddi melumatigha asaslanghanda, buyil 1 ayning 5 küni Sherqiy Türkistanning meshhur Barin yézisida Xitay hakimiyitining yürikini titritidighan zor siyasi weqe yüz bergen.
Melumatta körsütülishiche, Xitay hakimiyitige qarshi qoralliq tirkishish elip beriwatqan melum bir Uyghur teshkilati, Sherqiy Türkistanning Barin yézisida 50 kishidin terkip tapqan mehpiy bir etiret qurup, yézining chetidiki melum bir jayda yoshurun halda herbiy telim terbiye merkizi qurup, qoralliq meshiq elip barghan we Barin yézisida 2 qetimliq xelq qozghilingi qozghap chiqishni pilan qilghan. Emma bexitke qarshi bu yer asti teshkilat 1 ayning 5 küni namelum sewep bilen pash bolup qelip, bu milliy jengchilerning bir qismi qolgha chüshüp qalghan, yene bir qismi bolsa muwapiqiyetlik halda qechip ketken. Bu weqe Sherqiy Türkistandiki Xitay hakimiyitining yuquri qatlam rehberliri arisida qattiq sarasime peyda qilghan.

Nöwette Xitay hakimiyiti esker we jandarma küchlirini omomiy yüzlük seperwerlikke keltürüp, pütün Sherqiy Türkistan miqyasida jiddi axturup tutush herikiti bashlighan. emma Xitay dayirliri bu heqtiki uchurlarni qattiq qamal qilghini üchün, yerlik xelq bu hadisidin texi hewerdar bolmighan.

“Sherqiy Türkistan Informatsiyon Merkizi”, bu weqe heqqide yenimu chongqurlap jiddi tekshürüsh elip barmaqta.
köpchilikke melum bolghinidek, Sherqiy Türkistanning Barin yézisida 1990 yili keng kölemlik Xelq qozghilingi yüz berip, weten ichi we sirtini zil zilige salghan, Barin dehqanlirining eyni chaghdiki qeysirane küreshchan rohi, pütün Uyghur Xelqighe örnek bolghan we milliy küresh sepimizde “Barin rohi” dep atalghan bir yetekchi idiye shekillengen idi.

SHAFAK (TANG) RADİYO DA SHERQİY TÜRKİSTAN

İstiklâl Giziti-Türkiye’ning Qeysiri wilayite de uzun yillardin beri üzlüksiz anglitish beriwatqan “Shapaq (Tang)Radyosi’da 1-ayning 12- küni “Sherqiy Türkistanning omumiy ehwali we

Koshrap Qozghilingi” mawuzuliq bir programgha qatnasqan Mehmet Emin Batur Radyo angliguchilargha Sherqiy Türkistan’da duch keliniwatqan depsendichilik we kemsitishler bilen alaqilik etrapliq melumatlar berdi.

Shahyarliq Semet Mollam, Aqtu Weqesi Yüz Bergen Küni

Ölüm Jazasigha Höküm Qilinip Shehit Qilindi

 “Sherqiy Türkistan Informatsiyon Merkizi” ning wetendin alghan axbaratigha asaslanghanda, Aqtuda Musteqilliq jengchiliri bilen Xitay eskerliri otturisida chong qoralliq toqunush yüzbergen küni, yeni 1 ayning 5 küni, Shayarliq meshhur Diniy zat Semet Damollam, Xitay sot mehkimisi teripidin ölüm jazasigha höküm qilinip shehit qilinghan.
Texminen 40 yashlardiki Semet Damollam, Shayar nahiyesining yengi mehelle yézisi Aqidöng kentidin bolup, nahiye boyiche közge körüngen we hörmetke sazawer diniy zatlarning biri iken.
Bundin 10 yil burun Xitay hökümiti, “Qanunsiz diniy pa'aliyet bilen shughullanghan” digen töhmet bilen, Semet Damollamning üstidin tutush buyruqi chüshürgen. Shundin buyan Semet damollam Xitayning ziyankeshlikidin qurtulush üchün weten ichide yoshurunup yürüshke mejbur bolghan, emma behitke qarshi Qeshqerde Xitay saqchilirining qoligha chüshüp qalghan. Qeshqer sot mehkimisi Semet Damollam üstidin yepiq sot yighini echip, uni, “Qanunsiz diniy pa'aliyet we bölgünchilik bilen shughullanghan” digen töhmet bilen ölüm jazasigha höküm qilghan we jazani 1 ayning 5 küni ijra qilghan. Merhumning jesidi öz yürti Shayargha élip kélinip depne qilinghan.

Kosrap Qirghinchiliqigha Qatnashqan “Xinjiang (Sherqiy

Türkistan) Jama'et Xewipsizlik Nazariti ning 16- bashqarmisi

Heqqide

Xitay metbu'atlirida, bu qetim Aqtuning Kosrap yézisida milliy musteqilliq jengchilirige qorshap hujum qilghan eskerlerning, “Xinjiang jama'et xewipsizlik nazariti” ning 16 bashqarmisi qarmighidiki jandarma qisimliri ikenliki qeyt qilinghan, toqunushta ölgen Xitay eskiri Hung Qiangmu ene shu 16 bashqarma shitatida idi. “Tianshan tori” da körsütülishiche, “Xinjiang jama'et xewipsizlik nazariti” ning 16 bashqarmisi, Qoralliq saqchi qisimlirining Sherqiy Türkistandiki alahide charlash etriti bolup, eslide pirinsip boyiche qoralliq saqchi qisimlirini biwaste Xitay ministirlar kabenti bilen Xitay herbiy ishlar komuteti bashquratti. “Xinjiang jama'et xewipsizlik nazariti” bolsa “aptonom rayonluq hökümet” ning biwaste bashqurushidiki organ bolup, Xitay merkizi hökümiti, Sherqiy Türkistandiki milliy heriketlerni teximu ünümlük basturush meqsidide, Qoralliq saqchilardin terkip tapqan mexsus bir charlash we heriket etriti qurup, bu etiretke, “Xinjiang jama'et xewipsizlik nazaritining 16 bashqarmisi” dep nam bergen idi.
 

Xitay metbu'atlirida körsütülishiche, bu qetimqi toqunushta Xitay eskerlirimu sewenlik ötküzgenmish, qolgha chüshürülgen axbarat toghra bolmighachqa, Xitay eskerliri Musteqilliq jengchilirining meshiq bazisining konkiritni ornini bilelmey qalghanmish, alahide charlash etriti axturush herikiti élip beriwatqanda, tuyuqsiz musteqilliq jengchiliri bilen uchrushup qélip özara tutushup ketkenmish, shu seweptin bezi musteqilliq jengchiliri qéchip qurtulghanmish!

“Jidde Radiosi Uyghurche Bölümining Taqiwetilgenlikidin Sawaq

Élishimiz Lazim !”

Bezi xewerlerde körsütülishiche, buyil 1 ayning 18 küni, Saudi erebistanning Jidde Radiosi köp yillardin buyan mexsus Uyghurche anglitish berip kéliwatqan Uyghur bölümini taqiwetken.
Jiddi Radiosi Uyghurche bölümining taqiwetilgenliki, chetellerda yashawatqan Uyghurlar arisida küchlük inkas qozghidi. Birnechche kündin buyan bezi Uyghur teshkilatliri we Uyghur jama'etliri, Saudi hökümitige we özliri turushluq döwletlerdiki Saudi erebistan elchixanilirigha murajetname yollap, Saudi hökümitining bu qararidin qattiq epsuslanghanliqini bildürüsh bilen birge, ulardin Jidde Radiosining Uyghurche anglitishini dawamlashturushni telep qilishmaqta.

80 yillarning bashlirida, Amerikining Germaniyediki “azat radiosi” mu, özining 60 yillardin buyan anglitish berip kéliwatqan Uyghurche bölümini taqighan, Uyghurche bölümde ishlewatqan xadimlar Özbekche we Tajikche tillarda anglitish beridighan bölümlerge qaydurulghan idi.
1998 yili Amerika “Erkin Asiya Radiosi” teripidin yene mexsus Uyghur bölümi tesis qilinip, hazirgha qeder künde bir sa'et Uyghurche anglitishni yolgha qoyup kelmekte.
Saudi erebistandiki Jidde Radiosining Uyghurche anglitishi, Diniy purogrammilarni asas qilidighan we Sherqiy Türkistan heqqidiki türlük xewer uchurlarnimu qoshumche beridighan mexsus anglitish bolup, unung purogrammiliri Uyghur xelqining qizghin alqishigha eriship kelgen idi.

TEGMIGEN XET

Sen olgende bolalmisam qeshingda, ana,
Armanimni tuzlighaysen yeshingda, ana.
Sim tosaqlar arqisida qaldi bir chushtek,
Qushtek egip yurgen chaghlar peshingda, ana.

Shu chaghlarda peshingni ching tutqan bu qolum,
Kok bayraqni tutti emdi, yoqalsun zulum!
Chochekliring mana bugun kechemge ayding,
Meyli keler, meyli kelmes, barmaqta yolum.

Tokulmekte yapraqlirim, peslim kuz emes,
Boran-chapqun, qarangghuluq, yolum tuz emes.
Kunduzumde ay-yultuzlar, tunumde quyash,
Horluk desem aghzim qanar, qan bu soz emes!

Exmetjan Osman