Bashmakale

Mehmet Emin Batur

SHERQİY TÜRKİSTAN XELQİ ÜCHÜN

ENG MÜHİM TEHDİT ASTSİMİLATSİYE

Bir milletning düshmen teripidin esirghe ilinishidinmu artuq xeterlik ehwal u milletning yengi ösmürlirining üzlüksiz halda astsimilatsiye tehtidighe uchrashliri bolsa kirek.

Sherqiy Türkistan xelqining aldida turghan eng mühim tehditlerdin biri, ishgaliyetchi Xitay dölitining yerim esirdin oshuqrak bir mezgildin tartip xelqimiz üstidin yürgiziwatqan astsimilasye qilish siyasiti bolmaqta. 1949- yili Sherqiy Türkistan Xitay ishgaliytighe uchrighandin keyin Sherqiy Türkistan’da aran %5 pirsen bolghan xitaylerning sani hazirgha qeder ishgaliyetchi Xitay dölitining xelqimizni tizlik bilen astsimlatsiye qilip yoqitish siyasiti boyiche üzlüksiz halda Xitayning ichkiri ölkiliridin her küni yüzminglighan etrapida xitay namratlirini yötkep echiqip, Sherqiy Türkistanning eng mümbit tupraqlirigha orunlashturiwatqanligi sewibidin hazir Ürümchi, Gulca, Qumul dighenghe oxshash wılayetlirimizde xitaylerning sani %85 pirsendin eship ketiglik.

Xitayler bilen toy qilishqa razi bolghan meyli er bolsun, meyli ayal bolsun bu kishilerghe Xitay döliti 1000 dollerdek bir pulni yardem-mukapat dep birip yash ösmürlerning eqlini bulghas, iddiyesini qaymuqturush yollirigha hem urunmaqta. Eytip ötkende, Sherqiy Türkistanda yaki xitayning öz ichide 1000 dollerni bir kishining aliqinida körüshi mümkün emes bir ehwal...
Biz Sherqiy Türkistanlikler üchün söyünishge tigishlik nesre bolsa, tarixtin beri öz xelqimizning hergüzmu xitayler bilen toy qilisni xalimighanlikliri we qattik dericide ret qilip kiliwatqanliqliridur. Merhum lidirimiz Eysa Yüsüp Alptekin bu heqte mundaq deydu:

“Sherqiy Türkistanda yüz bergen milliy isyan we küreshlerning köpinchisining asasliq seweplirining biri, buyerdiki Xitaylarning hoqoq küchige tayinip mosulman ayallarni mejburi yosunda hotunluqqa éliwalghanliqidin ibaret, ular Uyghur xotunlirini Xitayche kiyindürüp, kochilarda qol tutushup yürishetti, ularning bu qilmishi yerlik Xelqning qattiq ghurorigha tegetti. Unung üstige, Xitaygha tegken bir Uyghur ayal ölgende, unung namizini héchkim chüshürmeytti, ölüginimu Uyghurlarning qewristanliqigha emes, chet – yaqilardiki qaqasliqlargha kömüwetetti …”

Yana, 1947 – yili qurulghan “Ölkilik Birleshme Hökümet” harpisida, Uyghurlarning Xitaylar bilen toy qilishini cheklesh mesilisining hökümet kabiniside qattiq talash – tartish qilinghanliqini, , axiri Xitaylarning yerlikler bilen toy qilishini cheklesh heqqide mexsus qanun chiqarghanliqini tarix oqughanler yaxshi bilidu.

Shundaq turuwlighinmu nayiti az sanda bolsumu türlük sewepler tupeylidin xitay bilen toy qilish mejburiytide qalghan kishilerghe xelqimiz yaxshi köz bilen qarimaydu. Eger bundaq bolmighan teqtirde xelqimizning astsimilatsiye bolup kitishi bekmu ishtiglinipketken bolatti.
Xitay zulmidin we ishgaliytidin bir kün emes bir kün qurtilishimiz bir heqiyqet emma neslimiz pütünley astsimatsiye bolupketken teqtirde Sherqiy Türkistan xelqining kiliciki qaranguluqga kömülüp ketken boludu. Bu seweb bilen kandaq yol bilen bolmusun Sherqiy Türkistan xelqi xitay dighen ishplas xelq bilen toy qilishtin intayin yiraq tursa boludu.

DUQ Gérmaniyidin xitaygha qaytqan musa haji heqqide toxtaldi

2006.08.10

  Gérmaniye uyghurlirining neziride uzundin buyan xitaygha ishlewatqan bolush mümkinliki texmin étilgen musa haji isimlik bir uyghur, 8 – ayning 4 – küni öz yurtigha qayitti.

D u q rehberlirining melumatidin qarighanda, musa hajining siyasiy panahliq iltimasini qayturiwélip, gérmaniye hökümétige öz yurtigha qaytip kétish iltimasi sunghanliqi heqqidiki xewer tarqalghan axirqi bir ay ichide, duq we yawrupa sherqiy türkistan birliki teshkilati mexsus xadim ajritip, uning bilen jiddi sözlishishke urunghan bolsimu, musa hajini tapalmighan we uning yurtigha qaytip kétishining aldini élish meqsidige yételmigen. Musa hajining öz ixtiyarliqi bilen yurtigha qaytip kétishi, gérmaniye uyghurlirining qattiq ghezipini qozghighan.

Biz musa haji yolgha chiqishtin bir qanche kün ilgiri, uning bilen téléfonda sözlishish pursitige érishken iduq. Emma u gérmaniyidiki bashqa uyghurlarni aldighangha oxshash, téléfonda biznimu aldidi. Shundin kéyin, u taki yolgha chiqqiche bolghan ariliqta hich kishige özini körsetmey, téléfunlirini taqiwélip yashighan.

Gerche, musa haji bizghe kétish niyiti yoqliqini we adwukat izdewatqanliqini éytqan bolsimu, astirittin kétish teyyarliqigha kirishken. Bash shitabi myunxéndiki yawropa sherqiy türkistan birliki teshkilatining 8 – ayning 8 – küni élan qilghan musa haji heqqidiki bayanatida, "musa hajaxun hajigha oxshash ayrim uyghurlarning siyasiy panahliq iltimasini qayturuwétip, gérmaniyidin öz yurtigha qaytip kétishi, mesilisi hel bolmighan bashqa uyghurlarning kélechiki üchün tehdit peyda qilmaqta" dep körsitilgen.

  Xitay Sherqiy Türkistandiki 20‏- April weqesining tepsilatini tunji

qétim ashkarilidi

2006.08.09

Xitay metbuatlirida yéqinda, 1998‏- Yili 20‏- April küni yüz bergen saqchilar bilen milliy musteqilchiliri otturisidiki qoralliq toqunush weqesining tepsilati tunji qétim ashkare élan qilinghan.

"Shinjang paytext géziti" we xitay xewer torlirida élan qilinghan maqalida, 20‏- April weqesining aldi-Arqa körünüshi tepsiliy teswirlinip, bu weqe, xitayning térrorchiliqqa qarshi köresh tarixidiki eng dangliq weqe dep körsitilgen.Uningda 1997‏- Yili 12‏- Aydin bashlap qolgha chüshürgen yip uchilirigha asasen, 1998‏- Yili 4‏-Ayning 20‏- Küni ghulja nahiyisining xudiyaryüzi yézisidiki tiyipjanning öyige ikki etret xitay saqchilirining basturup kirgenliki, tiyipjan we hammad emet isimlik yene bir uyghur saqchilar bilen axirighiche qoralliq toqunushup bir xitay saqchini étip öltürgenliki we axirida ularningmu saqchilar teripidin étip öltürülgenlik jeryanliri tepsiliy yézilghan.Ilgiri xitay dairiliri gerche bu weqeni chong bir qétimliq qoral yötkesh weqesini pash qilghanliqi heqqide tilgha élip ötken bolsimu, lékin weqe jeryanini bundaq tepsiliy chüshendürmigen idi. (Peride)

D u q reisi erkin aliptékin ependi xelqaraliq üch yighingha

qatnashti

2006.08.04

D u q reisi erkin aliptékin ependi, 7 – ayning 28 – künidin 8 – ayning 1 – künigiche, shwétsariyining jenwe hem lozan sheherliride chaqirilghan „wekaletsiz milletler teshkilatining ijraiye hey`etliri yighini", „yerlik xelqlerning ishlesh goruppisi yighini" we „tinchliq muzakirisi yighini" din ibaret üch yighingha qatnashqan.Erkin aliptékin ependi bu yighinlarda, xelqara mesililer we bashqa esir milletler mesilisi heqqide pikir yürgüzüsh bilen birge, sherqiy türkistan xelqining heq – hoquqi mesilisi heqqidimu pikir bayan qilghan.

Xitayning qurbanliqi

2006.08.16

Shwétsiye uyghur komitéti shiwétisyidiki uyghur mesilisige qiziqidighan siyasetchilerning we uyghur insan heqliri boyiche tetqiqat élip baridighan tetqiqatchilarning meslihet alidighan, alaqe uchurlardin xewerdar bolidighan hemkarlashquchisigha aylanghandin biri, shwétsiye uyghur komitétning teshebbusi bilen bir qisim muxbirlar we insan heqliri tetqiqatchiliri uyghur élining yéza qishlaqlirigha bérip uyghurlarning turmush ehwali, siyasi teqdiri, yashash sharaiti, jemiyette tutqan orni dinni étiqat jehette dush kéliwatqan mesililiri heqqide biwaste matériyallargha we qimmetlik uchurlargha ige bolup kelmekte.

Yéqinda shwétsiye uyghur komitétining teshebbusi bilen uyghur élining jenubigha bérip ikki ayliq tekshürüshini tamamlap qaytip kelgen shwétsiye lund uniwérsitéti insan heqliri sinipining oqughuchisi pér özning uyghur élidiki tekshürüshliri asasida maqale yézip tor betliride ilan qilghan we oqush putturushtiki ilimi emgiki süpitide mutexesislerning bahalishigha tapshurghan.

Aptor Sherqiy Türkistanda  2 - Ayning axridin 4-Ayning axirghiche ziyarette bolghan bolup, asasen xoten, qeshqer, yéngisar, yekenlerde tekshürüsh élip barghan.

Aptor maqalisigha "xitayning qurbanliqi" dégen témini qoyghan bolup, aptorning téma heqqide bergen chüshenchiside uyghurlarning hazirqi teqdirining xuddi qurbanliq üchün élip méngilghan qoygha oxshaydighanliqini qeyt qilghan.

Aptor maqaliside asasen uyghurlarning dini jehettin dush kéliwatqan her xil bésim we cheklimikilerni négizlik yorutush obyékti qilghan. Maqale jemi yette baptin tüzülgen bolup, Sherqiy Türkistanning jughrapiyisi, tarixighimu yighinchaq usulda bayan qilinip ötülgen.(RFA)

Türk dunyasining mesililiri mawzuluq yighinda Sherqiy Türkistan mesilisi muzakire qilindi

2006.08.28

Türkiyining kastamonu wilayitide türk dunyasi künliri medeniyet senet paaliyiti ötküzüldi. 3 Kün dawam qilghan bu paaliyetke türk dunyasining herqaysi dölet we rayonliridin méhmanlar keldi. Yighingha qirim tatar milli mejlis bashliqi ukraina parlamént ezasi mustafa abdujémil qirimoghlu, kastamonu walisi mustafa kara, parlamént ezasi mexmet yildirim, mexmet serdaroghlu qatarliqlar we keng xelq ammisi qatnashti. Türk dunyasi künliri medeniyet senet paaliyitining kun tertipi ichide yene türk dunyasining mesililiri mawzuluq bir ilmi muhakime yighinimu bar idi. Yighingha proféssor, doktor turan yazghan, proféssor, doktor axmet tasagil, kemal chapraz qatarliq bilim ademliri qatnashti. Ular yighinda türk dunyasi hazir duchar boliwatqan mesililer, türk dunyasining weziyiti qatarliqlarni otturigha qoyghandin bashqa uyghur mesilisi üstidimu alahide toxtaldi. Bu paaliyetke mesul sheher bashliqi memet sayim sayan ependi bizge melumat bérip mundaq dédi:

Türk dunyasi künliri paaliyitimizni 10 yildin beri élip bériwatimiz. Bu yil 10-Qetimliqini élip barduq. Paaliyitimiz yildin yilgha zoriyip bériwatidu. Bu yilqi paaliyitimizmu intayin körkem boldi. Bosniyidin sibiriyegiche, kerkuktin qirimghiche bolghan jughrapiyidin kelgen herqaysi türkiy milletlerdin bolup 150 ke yiqin wekil qatnashti. Qirim mejlis bashliqi mustafa jemiloghlumu paaliyitimizge qatnashti we soz qildi.

Bu ilmi muhakime yighinida türk dunyasining omumi mesililiri heqqide söz qilghan turan yazghan ependi bilen uning yighinda sözligen sözini chöridigen halda téléfon ziyariti élip barduq. Turan yazghan ependi bizning türk dunyasidiki mesililer néme, dégen sualimizgha jawap bérip mundaq dédi:Men yighindimu uni qisqiche otturigha qoydum. Türkiye bilen türk dunyasi otturisidiki munasiwetler hissiyatqa tayinishtin qutulalmidi. Hissiyatqa tayinip bashlandi, dawam qildi, hem yene shu hissiyatqa tayinip tügesh noqtisigha kélip qaldi. Eqilge tayinip turup qilghan héchbir ishimiz bolmidi, dep oylaymen,. Bu méning shexsi köz qarishim. Mesilen, u yerlerde uniwérsitét qurduq. U döletlerning uniwérsitétqa éhtiyaji yoq idi. 352 Uniwérsitéti bar bolghan qazaqistandek bir döletke uniwérstét qurush mentiqliq bir ish emes, 12 ming nopusqa ige bolghan türkistan shehirige yesewi uniwérsitétni qurup, qazaqche we rusche tilda bilim berduq. Bu nime dégen külkilik ish. Ottura mekteplernimu qurduq, bulardimu inglizche bilen ders bériliwatidu. Bular hemmisi eqilge uyghun emes. Bu jumhuriyetler qurulghandin beri élip barghan siyasetlirimiz we chaqirghan qurultaylirimizning hemmisi hissiyatqa tayinip boldi. Bizning birdin bir mentiqliq qilghan ish pilanimiz baku-Tiflis-Jeyhan néfit turubisi boldi.

Turan yazghan ependi 10 ming yilliq tupriqi bolghan sherqiy türkistanni yutup kétiwatqanliqini éytip mundaq dédi:

U yerdimu héq eqil bilen ish élip baralmiduq. Közimizning ichige qarap turup bizning 10 ming yilliq tupraqlirimizni ishghal qilishqa dawam qiliwatidu. Biz türkiye tijari menpeetlirimizni depla xitayning ishghaligha köz yumiwatimiz.

Xitay bilen 500 milyon dollarliq ish pilanimiz bar idi. Hazir 300 milyongha chüshüp qaldi. Buning sewebi bizning sherqiy türkistan mesilisige köngül bölüshimiz iken. Sherqiy türkistandiki nopusning xitaylashturulush mesilisinimu eslide türkiye dunya kun tertipge ékilishi kérek idi. Lékin biz uni qilalmiduq.

Bu tarixi mesuliyetke burunqi we hazirqi hökümetler jawapkardur. Türk dunyasining mesililiri térisidiki ilmi muhakime yighinida soz qilghan obzorchi kemal chapraz ependi ziyaritimizde türk dunyasining mesililiri üstide toxtilip mundaq dédi:

Menche türk dunyasining eng muhim mesilisi hélihem musteqilliqige érishelmigen türkiy milletlerdur. Türkiye jamaetchilikide shundaq bir xata chüshenche bar. Ottura asiyada 7 türk döliti quruldi, putun mesililer hel boldi, dégendek. Bu xata bir köz qarash. Halbuki, bügün türk dunyasida téxiche musteqilliqige érishelmigen zulum astida yashawatqan türkiy milletler bar. Bu yighinlarda öz tupraqlirida az sanliq millet haligha chüshürülüp qoyulghan milletlerning mesililiri, bularning iqtisad, maarip , medeniyet jehettiki mesililirini otturigha qoyulup, hel qilish yolliri izdenmekte.