Bashmakale

Mehmet Emin Batur

ÖZ ARA TAZİLİQ QİLİSH ZÖRÜL BOLUP QALDİ

“Wetendin ayrilip tashqiri ölkilerde yashawatqan Uyghurlerning hich qandighini 'xayin' deyish toghur emes, exiche ulerge her cihettin yardem birip ige chiqsaq boludu” dep jürghenlerning bu gepliri bir tezlighin toghur bolsumu bu sözning igiliri bilen pütünley oxshash pikirde bolushimiz mumkün emes.. nime üchün dighende, axirqi  10 yil ichide wetendin  ishgaliyetchi xitay döliti xadimlirining insan qelipidin chiqqan siyasi besimlerni ishlitishliri tupeylidin chet ellerghe chiqip yashash mejburiytide qalqhan yaxshi niyetlik mujahit qirindashlirimiz arisigha sizip chegra sirtigha chiqiwalghan bir türküm xiyanet menbeliri, özliri siyasiy panaliq tilep turushluq her qaysi dunya ölkiliride xıtay konsulxaniliri yaki elchixaniliri bilen semiymiy alqaka ornutup, uler bilen hemkarlishish arqiliq tijaret sestimisi teshkillep, her xil xitay mallirini elip-setip milliy abruyimizni depsende qilip “Tarixtimu ejdatlirirmiz  xitay bilen tijaret qilghan menmu qilghan bolsam nime boluptu?” dighenghe oxshas mujahit qirindashlirimizning ghezeplirini qozghaydighan gep-sözlerni qilip jürüshtek mexpiy yaki ashkara halda xelqimizning niwrisini qozghaydighan paaliyetler bilen  shughullanmaqta.

İchimizge kiriwelip xelqimizni umitsizlinishge yüzlendürüdüghan mundaq saxta niqapler bilen ikki yüzlüghün yashawatqanlarga qaysi köz qarishi bilen qarash kirek!? Bunungha oxshighan milliy munapiqler bilen hich bolmighanda alaqa baghlimaslik yoli bilenmu kuresh gilish casaritini körsitelmighen sherqiy Türkistan cengchiliri xitay bilen kandaq kuresh qilalaydu?? Wetende hem milli mujahitlirirmizning kollirigha koyza, putlirigha ishkel boluwatqanler yana mushuningha oxshighan milli munapiqler emesmu??

Mushundaq ehvallerni yaxshi bilghen bir türküm kishilerning yanımu “bulerni milliy munapiq diyish toghur emes” diyishliri, bu kishilerning eqil-parasetlirini jüttiriwetkenliklirining bir nishanisi bolsa kirek… Yillardin buyan chet ellerde yashawatqan Sherqiy Türkistanliqler wetendin kiyinki yillar ichide chiqip qalghan qirindashlirining her birini semiymiy halda baghrigha besip, ulerghe quchaq echip qolidin kelghen her türlük imkaniyetler bilen yardemchi bolush yolida tiriship keldi. Bir misal berish toghur kelghende, Merhum lidirimiz Eysa Yusup Alptekin'ning yolbaschiliqida qurulghan Sherqiy Türkistan Weqpi  bu künghe qeder sansiz oqughuchilerning her qaysi mekteplerghe orunlishislerida we oqush püttürishliride muhim rol oynap, ulerghe burs berip rehberlik qilip her cihettin bolmusun yar-yölek bolup keldi. Shuningha oxshighan bezi shexislermu qolidin kelishce ulerni qirindishimiz, yurtishimiz dep imkan nispitide himaye qilip keldi. Buningdin keyinmu imkan yar berse yana eziz wetinimiz Sherqiy Türkistanning istiqlal kurishighe xiyanet qilmighan we qilmaydighan kishilerge sheksiz yar-yölek bolushni dawam qildurishlirigha ching könglimiz bilen ishinimiz.

Köp muhterem oqurmenlirimiz! her qaysinglerghe qoyidighan 3 muhim sualimiz boludu:

1-Xitayning Türkiye Konsulxaniliri bezi Sherqiy Türkistanlıqlargha we ulerning uruq-tuqqanlirigha hich qandaq bir chataq chikarmastin wize berse, bir türküm kishilerning özlirighe we uruq-tuqqanirigha nime üchün qet'en wize bermeydu??

2- Sherqiy Türkistan milliy musteqillik chengchilirining arisigha sizip kiriwelip turup xitay bilen ochuqtin ochuqqa tijaret qiliwatqan Uyghurlargha(!) Teshkilat xadimliri nime üchün qarshi turalmaydu??

3- Öz ara taziliq qilalmighan Sherqiy Türkistan Teshkilatliri ve mujahitlerning Milliy musteqillq körishide muappek bolushliri mumkun bolamdu??

Husenjan Qarim heqqide yengiliq xewerler

18 Jul 2006
Hokumetke wakaliten Bash Minister Stephen Harper we uning Parlaminttiki bash sekritari hormetlik Jason Kenney ependi 7-ayning 15-kuni Rosiye'ha yolha chiqti.  bu seperning meqsiti 7-ayning 15-16-kunliri arsida Moskwa'da otkuzulidihan G-8 ali derijilikler uchrushiha qatnashmaqchi bolghan.  "toronto yultuzi" gezitining xewer qilishiche,7-ayning 17-kuni Kanada Bash Minister Stephen Harperning Xitay Prezidinti Xu Jintaw bilen korushi jeryanida Husenjan Qarimning bixeter halda Kanada'ha qayturup berish telep qelidi.

Xitay uyghur élining qaba deryasida xelqara derijilik chong

altun kan bayqidi

2006.07.05

Xitay yéqinda Sherqiy Türkistanning altay rayonidiki qaba deryasida xelqara derijilik bir chong alton kan bayqighan. Shundaqla bu yerde altun zapisidin bashqa yene, kömüsh we mis zapisimu mol iken.

Xitay xewer agéntliqining qaba nahiyisi partkom sékritari lyu binning sözini neqil keltürishiche, bu rayonda bayqalghan altun kandiki altun zapas miqdari 100 tonnidin, kömüshning zapas miqdari 1000 tonnidin ashidiken hemde mis zapas miqdari bolsa, 360 tonnigha yétiken.

Partkom sékritari lyu bin agéntliqqa yene, Sherqiy Türkistan kan bayliqlirining intayin molliqini bolupmu qaba deryasidiki kan qézish ishlirining parlaq kelgüsige ige ikenlikini bildürgen. Xitayning nurghun chong karxaniliri Sherqiy Türkistanda  her xil kan bayliqlirini qézish ishlirini jiddiy élip barmaqta. Xitay dairiliri yéngidin bayqalghan bu kan bayliqinimu 3-4 Yilning ichide yiligha 10 tonna altun ishlepchiqiridighan sewiyige yetküzüshni pilanlimaqta.

Buninggha naraziliq pozitsiyisi tutidighan uyghurlar, xitay hökümitining Sherqiy Türkistanda élip bériwatqan nurghun échish xizmetlirining muhit qoghdash belgilimilirige riaye qilinmighan asasta élip bériliwatqanliqini, shundaqla Sherqiy Türkistan yerlik xelqlerning bu bayliqlardin héchqandaq

menpeetlenmeywatqanliqini bildürmekte. (Peride)

Xitaychilashturush maarip siyasiti we uning netijisi

Sherqiy Türkistan maarip nazaritining 2006-yili 6 - ayning 26 - künitarqatqan" aptonom rayonning az sanliq milletler qosh tilmaaripini kücheytish heqqidiki pikri" namliq ichki höjjitidin ashkarilinishiche, Xitay hökümiti Sherqiy Türkistan yéza-qishlaqlirida "qosh tilliq maaripni" kücheytish üchün 2006 -yilidin bashlap 2010 - yilighiche jemiy 430 milyon yüen

meblegh ajratqan.

2000 - yilidin bashlap Xitay partiye we hökümet dairiliriSherqiy Türkistan’da qosh tilliq maarip islahati namida élipbériwatqan maaripni Xitaychilashturush herikitini yenimukücheytken. Yeni, ular qosh tilliq maaripini zor küch bilenyolgha qoyush namidiki mexsus qarar mezmuni boyiche Xitay tili

maaripini milliy bashlanghuch mekteplerning birinchi yilliqidin bashlidi, yeni barliq asasliq ders we tebiiy pen derslirini Xitayche oqutush, uninggha qoshumche ana til dersi namida Uyghur yaki bashqa az sanliq millet til edebiyat dersini kirgüzüshtek, hazirqi milliy maarip endizisige chong üzgirish kirgüzdi.Yeni Sherqiy Türkistandiki  aliy mekteplerde barliq asasliq dersler Xitaychilashturulghandin kéyin, Sherqiy Türkistandiki barliq Uyghur Bashlanghuch, Ottura mektepler 2006 -Yilining axirighiche Xitay mektepliri bilen birleshtürüwitish qararini aldi.

 UYGHUR OQUTQUCHİLARGHA “OQUTQUCHİ LAYAQET KİNİSHKİSİ” MEJBURİYTİ

Xitay kommunistik partiyisining Sherqiy Türkistan da qoyghan sékrétari wang léchuen qosh tilliq maaripni kücheytish heqqide sözlep" bundin kéyin qosh til bilmigenler oqutquchi bolmaydu " dep qattiq pozitsiye bilen tekitlidi.

Buning bilen teng barliq “az sanliq millet” oqutquchilirigha qosh tilliq bolush telipi qoyulup "oqutquchiliq layaqet kinishkisi" bolmighanlarning oqutquchiliq qilish salahiyiti bolmaydu dep bu kinishkige érishish üchün barliq oqutquchilarning kespi sewiye imtihanidin bashqa, Xitay tili sewiye imtihanining yuqiri derijiliridin ötishi shert qilindi.

Buning bilen Sherqiy Türkistan milliy maarip sépide xizmet qilip kéliwatqan sansiz tejribilik oqutquchilar maarip sépidin ayrilishqa mejbur boldi. Epsus bu özgirishler qandaqtur Sherqiy Türkistan milliy maaripigha tereqqiyatlar élip kelmestin peqet uni yenimu Xitaychilishishqa qarap dawalghudi.

Aqsu sheher yéngi bazardiki uyghurlar mejburi köchürülmekte

2006.07.18

Yéqinda bir uyghurning melumat yetküzüshiche, aqsu shehride bir qanche yildin buyan hökümet bir qisim xitay ölkiliridin kelgen meblegh salghuchilar bilen birliship, sheher ichide olturaqliship kelgen yerlik uyghurlarni öyliridin mejburi köchürüp, qedimi uyghur mehellilirini chéqip uning ornigha égiz imaret yaki bashqa soda orunlirini qurmaqta iken. Shundaqla bu xil mejburi öy köchürüsh chéqish herikiti uyghurlarning naraziliqigha qarimay dawam qilmaqta iken.

Ismini ashkarilashni xalimighan bu kishining bildürüshiche, yéqinda yene aqsuning uyghurlar zich olturaqlashqan rayoni bolghan yéngi bazarda hökümet uyghurlarni mejburi köchürüwatqan bolup, hökümet yerlik ammining öylirini erzan bahalap éliwalghandin sirt yene ularni, turmush, qatnash esliheliri qolaysiz bolghan sheher sirtidiki kona ayrodrom terepke köchürmekte iken.

Hökümet terep bu öy köchürüshke maslashqanlarni mukapatlap, qarshi chiqquchilargha bolsa xizmitidin haydap hetta solap qoyush arqiliq bésimishlitip köchürmekte iken.

Bizge melumat bergüchi kishi xitay hökümitining uyghurlarni ziminliridin mejburi köchürüwatqanliqigha nahayiti narazi ikenlikini bildürüp "bu öylerge chiqarghan baha intayin töwen, hökümetning bu öylerge bergen puligha aqsu shehrining héchqandaq bulungidin öy sétiwalalmaymiz, biraq hökümet bizdin alghan yer -  Zéminlarni ichkiridin kelgen xitaylargha özgertip qurush üchün yuqiri bahada  satidu. Hazir aqsuning kochiliridin uyghurni tapmaq tes bolup ketti chünki  uyghurlarning köpükchisi sheherning sirtidiki nahayiti chet, muhiti nachar,  qolaysiz jaylargha köchürülmekte. Mushu sewebtin nurghun aililr weyran boldi. "Dédi.

200 Neper Uyghur qiz tyenjinge élip kétildi

2006.07.07

Inkaslargha qarighanda, yaman gherezlik ademler uyghur perzentlirini her türlük  yollar bilen aldap xitay ölkiliride oghriliq , buzuqchiliq qilishqa oxshash  jinayi ishlar bilen shughullinishqa salmaqta. Xelqarada adem tijariti jinayitige qattiq zerbe bérish tekitliniwatqan bir  peytte, xitay axbaratlirida xitay shirketlirining peyziwattin 19 yashliq 200  neper uyghur qizni tiyenjinge yötkigenliki xewer qilindi. İgellengen xewerlerghe qarighanda, xitaygha setilma bir türlük qarangu mexsetlik ademler Uyghur balalirini aldap xitayning ichkiri ölkilirighe apirirp exlaqtin tashqiri ishlerge selish yoli bilen Uyghur perzentlerning yoqap kitishighe sewepchi bolidiken.