Bashmakale

Mehmet Emin Batur

“SXHERCHİLİK” DİGHEN İSHPLASH KİSELDİN QUTULAYLİ

Sherqiy Türkistan musteqillik körishining aldida turghan neschiliklerdin biri, xelqimiz arisida barghansiri ulgheyip ketiwatqan sherchilik illitidur. Bu ishplash kiselni qaysi yol bilen bolmisun nahayti tizlik bilen yoqitishimiz kirek.

Tarihta Ulug Türkistan dep atalghan hazirqi gherbiy Türkistan (Ottur Asiya döletliri) bilen wetinimiz sherqiy Türkistanni öz ichige alghan cugrapiyeni bölüp qoyush mexsidi bilen hemkarlashqan Rusiye bilen Xitay mustemlikichiliri bu emellirighe 19- esirning otturilirida irishkendin keyin xelqaragha hem melum bolghanidek Sherqiy Türkistan we gherbiy Türkistan xelqliri arisigha hem pitna pasat selish bilen Uyghur, Özbek, Qazak, Qirghiz dighenge oxshas namler bilen Türk millitining her bir qewmini ayrim,ayrim milletler haligha keltürüp qoydi. Hetta ki bezi chaglarda bu qirindash qewmler arisida urush peyda qilipmu qoyashti.
Hazir bolsa biz Sherqiy Türkistan xelqi arisigha xitay mustemlikichiliri mejbur halda qewmiyetchiliktin tashqiri sherchilik dighen ishplash kisellikni orunlashturup, barghansiri chekidin ashqan dawasiz halda bir yuqumluq milliy kiselghe aylandurup qoymaqta.

Epsus ki, Xitay ishgaliyetchilirining zulmi we tehditi astida pütünley yoqapketish tehlikisi aldida turghan millitimizning ichidin beziliri Xitayning aldam xaltisigha chüship qelip, bezi shherlirimizde ayrim dölet quridighandikidek gep-sözlernimu qilip, tetqiqat doklatliri(!) we maqalalerni mu teyyarlap özliri tughulghan shherni Sherqiy Türkistrandinmu ayrim bir dölettek köreshke urunmaqta. Bu weziyetni körghen bashqa shherlirimizde tughulup chong bolghan ösmürlermu tesirlinip ulermu öz aldigha öz shherini maxtashqa urunidiken. Nechen yillardin beri xelqimiz ariside ittipaqsizliqlerni tarqitish, pishtna pasat selish arqiliq milliy bölgünchilik qilish dighendek yoller bilen özlirining qaranguluk mexsetliri boyiche ishlerni qiliwatqan Xitay müstemlikichiliri xelqimiz arisida yüz berghen bu ahwalgha nahayti xosh… Shherchilik gep-sözi qilghanlargha nezer salghanda ularninig bir necchilighanlirining ziyali, gep-sözliri cayida, camaetchilikimiz ichide xeli bek abruygha ige kishiler bolghanlikliri teximu echinishqa tegishlik bir ehwaldek turidu. Milliy Müsteqillik körishimiz aldida peyda bolghan bu nicis illettin bir kün, bir saat, bir minutmu bolsa xuddi xitay asaritididin qutulghandekla qutulishimiz kirek.

Meyli Sherqiy Türkistan ichide bolmusun, meyli chet ellerde bolmusun bu shherchilik kesilining xelqimizni yep tügütishige qet'en ruxset qilmisaq boludu.

Guantanomodiki besh neper uyghur qoyup bérildi

Ötken jüme küni guantanamo türmiside tutup turiliwatqan 22 neper uyghurning besh nepiri qoyup bérilip, albaniyige orunlashturuldi. Ular saq-Salamet albaniyige yétip keldi hemde siyasiy panahliq salahiyitini béjirish ishlirini bashlidi.
Amérika herbiy sot dairiliri bularni" düshmen jengchisi emes" dep aqlighan idi.
Shuningdek tashqi ishlar ministirliqi ularni orunlashturidighan döletler bilen sözlishish élip bérip, axiri albaniyining qoshulishigha érishken.
Xitay hökümiti uzundin buyan qayturup bérishni telep qiliwatqan mezkur uyghurlarning besh nepirining albaniyige orunlashturulushi xitay hökümitining naraziliqini qozghidi hemde ularni xitaygha qayturup bérish mesiliside albaniyige bésim ishletmekte.

Sherqiy Türkistan Wexpi Qurulghanliqining 20 Yilliqi Xatirilendi

Istanbulda paaliyet élip bériwatqan sherqiy turkistan wexpi qurulghanliqining 20 yilliqi tentenilik tebriklendi. Tebriklesh murasimigha türkiye waxipler idarisi mesulliri, türkiye ziyalilar uyushmisi bashliqi proféssor mustafa erkal, suleymaniye wexpi bashliqi abduleziz baykal we istanbulda yashawatqan uyghurlardin bolup 500 etrapida kishi qatnashqan.
Bu paaliyet bilen birlikte 5 - Ayning 14 - Kunidiki anilar bayrimimu birlikte tebriklendi. Yighingha qatnashqan uyghur ayallirining köplüki alahide diqqet tartti.

Yighinda proféssor mustafa erkal türklerde wexp enenisi témisida, sherqiy turkistan wexpi bashliqi général memet riza békin sherqiy türksitan wexpining qurulush jeryani témisida, wexip bash sékrétari hamut göktürk bolsa sherqiy turkistan wexpining 20 yildin buyan ishligen muhim xizmetliri témisida soz qilghan. Uyghur ayallirigha wakaliten yazghuchi shair nurela göktürk xanim yéngi neshir qilinghan sherqiy turkistan uyghur taam medeniyiti namliq kitabini tonusthurughan we soz qilghan. (Erkin Tarim)

 Uyghurlar kanadada ötküzülgen xelqaraliq medeniyet we

tamaq féstiwalida öz medeniyitini namayen qildi

Kanadaning sherbrooke shehride kanada köchmenler ministirliki we köchmenler idarisining uyushturushi bilen, 35-Nowetlik xelqaraliq medeniyet we tamaq féstiwali ötküzüldi. Bu féstiwalgha 36 dölettin kelgen ömekler qatnashti. Uyghurlar "uyghuristan" dégen isim bilen bu körgezmige qatnishish salahiyitige érishti.

Féstiwalining reis sehnisige bu paaliyetke qatnashqan döletlerning bayraqliri quyulghan bolup, uyghurlarning ay yultuzluq kök bayriqimu bu bayraqlar ichidin orun alghan. Bu paaliyette yene uyghurlar özlirining milliy chalghuliri, kiyim-Kéchekliri we siyasiy tarixigha ait köpligen buyumlarnimu qoyghan.

Oqush püttürgen uyghurlar ishsiz qalmaqta

RFA’ning ziyaritini qobul qilghan bir aliy mektep kadiri söhbet jeryanida yene, hazir ürümchide aliy mektep püttürgen oqughuchilarning xizmet tapalishi heqiqeten nahayiti tes boluwatqanliqini bolupmu, mektep püttürgen uyghur oqughuchilarning xizmet tapalishi xitay oqughuchilirigha qarighanda nechche hesse tes boluwatqanliqini tekitlep, herqandaq xizmet orunliri xizmet iltimas qilip kelgen uyghurlargha ochuqtin- Ochuq" biz uyghur almaymiz " dep ularni ret qilghanliqtin, bir qisim aliy mektep oqughuchiliri ümidsizlinip oqush tügimeyla mekteptin chékinip kétiwatqanliqini sözlep berdi.

Xitay ölkiliridin kéliwatqan aliy mektep püttürgen oqughuchilar sanining köpiyishi bilen, uyghur yashlirining xizmetke orunlishish imkaniyiti téximu töwenlep ketmekte. Bu xil ehwal peqet ürümchi qatarliq chong sheherlerdila emes, keng yézilarda téximu éghir bolghan. Mesilen yene,yéqinda RFA’ning ziyaritini qobul qilghan aqsu rayonidiki bir uyghur déhqan ayal özining ming bir japada oqutqan ikki balisining mektep püttürüp ta hazirgha qeder xizmetke orunlishalmaywatqanliqini sözlep berdi. Bu déhqan ayalning éytishiche, gerche her yili aqsuda aliy mektep püttürüp kelgen oqughuchilarning sani 5000 etrapida boluwatqan bolsimu, xizmetke orunlishalaydighanlar mezkur sanning aran 1% tinila igileydiken. (Méhriban)

Saqchilar guangjuning yawtey baziridiki uyghur tijaretchilerni urup

tarqitiwett

8‏- May chüshtin kéyin saet 6 etrapida xitay saqchiliri guangjuning yawtey bazirida tirikchilik qiliwatqan uyghurlargha qorshap hujum qilip, u yerde jan béqiwatqan 300 din oshuq uyghurni bazardin qoghlap chiqarghan hemde ularni urup az dégende besh neper uyghurni éghir yarilandurghan.
Tayaq yégen uyghurlarning dawalinishi ret qilinghan weqeni öz közi bilen körgen bir uyghurning melum qilishiche, weqe yüz bergen küni 100 etrapida xitay saqchisi guangjuning yawtey bazirigha qollirida kalteklerni kötürgen halda tuyuqsiz basturup kélip, yawtey baziridiki yolning ikki teripide ushshaq tijaret qiliwatqan uyghurlarni tarqitiwitishke urunghan. Saqchilar ularning jabduqlirini chiqip, uyghur tijaretchilirini qattiq urushqa bashlighan. Nurghunlighan uyghur qéchip kétip saqchilarning tayqidin qutulghan.

Netijide onlighan uyghur yarilanghan bolup, ehwali bir qeder éghir bolghan azdégende besh uyghur doxturxanida dawalanghan. Igileshlergeqarighanda, bir qisim doxturxanilar yarilanghan uyghurlarni dawalashni ret qilghan.

Xitay saqchilirining 8‏- May künidiki hujumida éghir yarilanghan saqchilarning tayaqlirining zerbiside bash közi yérilip ketken 60 yashliq exetni saqchilar özi doxturxanigha élip bérip, béshini tangghandin kéyin doxturxanidin chiqiriwetken.

Igilishimizche, saqchilarning 8‏- May künidiki hujumida qol, putliri sunghan ghuljiliq abdurazaq téxi hoshigha kélelmigen hemde xitay saqchilirining tayiqining zerbiside qowurghiliri sunghan qeshqer maralbéshi nahiyisi awat yéziliq eli abliz, hazirghiche guangju yishöyuen doxturxanisida ornidin qopalmay yatmaqta. Yene 8‏- May künidiki xitay saqchilirining tuyuqsiz hujumida éghir yarilanghan yekenlik sabiq sadiq doxturxanida dawalanmaqta.

Uyghurlargha qayta hujum10‏- May küni chüshtin kéyin saet 4 etrapida yene 100 ge yéqin xitay saqchisi bu bazargha kélip, qaytidin tirikchilik qilishqa bashlighan uyghurlarni qoghlighan.
Igilishimizche, ikki kündin béri, guangjuning yawtey baziri we bazar etrapida puqrache kéyingen saqchilar bazargha kelgen uyghurlarni urup qoghlap, uyghurlarning bazargha kélishige roxset qilmaywatqan iken.
12‏- May küni xitay saqchiliri yawtey bazirigha kelgen uyghurlarning béri bolghan 23 yashtiki exmetjanni qattiq urup, mangalmas halgha chüshürüp qoyghan.

Gerche xitay saqchilirining hujumi jeryanida
yarilanghan uyghurlarning sani xéli köp bolsimu, emma ularning köpinchisi puli bolmighanliqi üchün yaki éhtiyat qilip dawalinishqa doxturxanigha baralmighan.

Weqe shahitlirining bildürüshiche, xitay saqchilirining 8‏- May künidin béri guangjuning yawtey baziridiki uyghurlarni tarqitish üchün élip bériwatqan herikitide yarilanghan uyghurlar, doxturxanigha bérip dawalinish üchün pul tapalmighanliqtin, guangjuning her qaysi bulung‏- Pushqaqlirida, sersan bolup yürmekte. Ularning bezilirining qowurghiliri sunghan, bezilirining qol- Putliri sunghan, bezilirining bashliri yérilghan bolup, ular qaysi yerge bérishini, néme qilishini bilelmey yürmekte. 2006.05.12 (Qanat)

Uyghurlar “Xelqara Insan Heqliri Teshkilati”ning

Yilliq Yighinigha Qatnashti

5 - ayning 6 - 7 künliri Gérmaniye Frankfurt shehrining Königstein digen yeride, „ Xelqara Insanheqliri Teshkilati“ ning yilliq yighini échildi. Bu yighingha Germaniyediki türlük partiyelerning millet wekilliri, Germaniye hökümet xadimliri, siyasionlar, adowkatlar, jornalistlar we xelqaradiki ézilishke uchrawatqan birqanche milletlerning wekilliri qatarliqlar teklip qilinghan. Asiya qit'esidin Uyghular, Tibetler, Mongghullar, Demokratik Xitaylar we

Falon´gongchilarning wekillirimu bashqilar bélen birge bu yighingha ishtirak qildi. Meshhur Xitay Démokiratchisi Wu Hongda( Harry Wu) mu bu yighingha qatnashti. Gérmaniyede yashap turiwatqan Yawropa birligi teshkilatning sabiq bashkatibi, yash siyasion Umid Agahi ependim bilen Nurmemet Tursun ependiler Uyghurlargha wakalaten bu yighingha qatnashti.

Umid Agahi efendim Uyghurlargha wakaliten Uyghurlarning ana Yurti ‘Sherqiy Türkistan’ ning omumi siyasi weziyiti heqqide doklat berdi. Agahi efendim doklatida: Uyghurlarning öz ana yurtida yashash sharaitlirining barghanséri éghirliship kétiwatqanlighini, Uyghurlarning insani heq-hoquqlirining intayin éghir derijide depsende boliwatqanlighini, Xitay hökümitining Uyghur xelqighe qaratqan assimilatsiye qilish siyasitining barghanseri éghirlishiwatqanliqini we Xitay hökümitining mustemlike siyasitining kündin- kün'ge éghirlishiwatqanliqini bayan qililip, dunya jamaetchiligini Xitay hükütining Uyghurlargha qarita élip beriwatqan diniy, milliy, medeniyiet we axbarat sahesidiki qattiq qol siyasitini eyipleshke chaqirdi.