UYGUR HALK MASALLARI

TÜLKE BİLEN SHİR

Shir kerip ketip ilgirikidek oga chikalmaydigan bolup qaptu. Shuninng bilen sahtipezlik kilip kosak bekish koyiga cüshipptu. Özi önkirde yetivilip:
-Ağrip kaldim, manghidek mağdurum yok, dostlirim pat-pat kelip yoklap tursun, dep hemme hayvanlarge hewer tarkitiptu. Hayvanlar shirning halini sorash üçün birdin-ikkidin yoklap kelishke bashlaptu.
Shir kelgenning birinimu tirik yandurmay, tutup yiyishke bashlaptu. Bir küni tülke yoklap keptu. O önkürge kirmey sirtta turup:
-Shir aka kandak ahvalinğiz? Neççe kündin beri sizni yoklap kelgenlerdin ehvalinğizni soray disem hiç-kaysi körünmeydu. Bugün özem keldim.Ahvalinğiz kandakrak? dep soraptu.
-Halim osalrak turidu, -deptu shir yalğandin inkrap koyup nimishka önkürge kirmey talada turisen ? Şunçe yiraktin alahide meni yoklap kepsen. Önkürge kirgin. Bir dem-yerimdim, munğdişayli!
-Menmu önkürinğizge kirişni oyliğan idim. -deptu, tülke segeklik bilen etrapiğa karap koyup,
-Birak önkürinğizge kirgen izlar turidu, çikqan izlar körünmeydiğu ?
-İzlarğa karap nime kilisen, korkmay kirivergin -deptu shir lolilik bilen.
-Sen bolsanğ mehman, talada tursağ set turidu. kosigingmu eçip kalğandu, bir nerse yep ketkin önkürge kir!
-Rehmet shir aka.Ehvalinğizni ukkandin keyin bolar, siz mening kosiğimni emes, özinğizninğkini oylavatisizğu deymen ?
-Hosh men kaytay!
deptu tülke ve derhal keynige yeniptu.

TİLKİ İLE ASLAN

Aslan çok ihtiyarladığında, her zamanki gibi ava çıkamayacak hale gelmiş. Bunun için sahtekarlıkla karnını doyurmaya karar vermiş. Kendisi mağarada yatıp:
-Hastalandım; adım atacak halim yok; dostlarım sık sık gelip beni ziyaret etsin, diye bütün hayvanlara haber göndermiş.
Hayvanlar aslanın halini sormak için birer ikişer gelmeye başlamışlar. Aslan gelenlerin hiç birisini sağ koymadan yemeye başlamış.
Bir gün tilki ziyaretine gelmiş, mağaraya girmeden dışarıda durarak:
-Aslan ağabey, ahvaliniz nasıl ? Uzun zamandan beri sizin ziyaretinize gelemedim, sizi ziyaete gelenlerden durumunuzu sorayım dedim, hiç birini göremedim. Bugün kendim geldim. Haliniz nasıl ? diye sormuş.
-Halim kötü, demiş aslan yalandan inleyerek. ''Niçin mağaraya girmeyip dışarıda duruyorsun ? O kadar uzaktan beni ziyarete gelmişsin; mağaraya gir. Birazcık dertleşelim!''
-Ben de mağaranıza girmeyi düşünmüştüm, demiş tilki kurnazca etrafa bakarak; “mağaranıza giren izler duruyor, fakat çıkan izler görünmüyor ?''
-İzlere bakıp ne yapacaksın, korkmadan giriver, demiş aslan sahte bir eda ile. ''Sen misafirsin, dışarıda durman yakışık almaz; karnın da acıkmıştır; bir şeyler yiyip öyle gidersin; mağaraya gir!''
-Teşekkür ederim aslan ağabey; ahvalinizi öğrendim yeter. Siz benim karnımı değil, kendinizinkini mi düşünüyorsunuz yoksa diyorum... Hadi ben döneyim, demiş tilki ve hemen geri dönmüş.

Uygur Atasözleri

Yoldaş yolda sinilar
Arkadaş yolda denenir.
Yüz angligandin bir körgen ela
Yüz kere dinlemekten bir kere görmek yeğdir.
Zimistan körmigen bulbul baharning kadrini bilmes
Kış görmemiş bülbül baharın değerini bilmez.
Ziyan aççik payda tatliq
Zarar acı, kâr tatlı

İstiklâl Mücadelesi (10)

Azimet

Özgürlük ve Bağımsızlık Gözyaşları İle Elde Edilemez

Ülkeler başka milletlerin toprağını işgal ettiklerinde onları mutluluğa eriştirmek için değil; o milleti köle kılmak veya yok etmek, yeni topraklar kazanarak kendi milletini saadete kavuşturmak emelini güderler. Ama içimizden çıkan satılmış hainler milletimizin hakkini düşmanın eline verirken, insanımızın tarihini, medeniyetini, gururunu, cesaretini unutup kulluk, kölelik ruhuna alıştırmak için köprü vazifesi görürler.
Hainler milli mücadele devrinde veya bağımsızlık zamanında temizlenmiş, arınmış gibi görünseler de esaret altında yasadığımız zamanlarda (onca ihanetlerine rağmen) kendi insanından hiçbir ihanet görmediler. Onlar daima millet için tehdit unsuru oldular. Hainler millet için halledilmesi gereken en önemli mesele idi. Millet hu meseleyi halledemediği için, esas meseleyi yoluna koyamadı. Düşman gözünde kendilerini; "dahi" olarak göstermek için dahilerimizi yok etti, "kahraman" olarak göstermek için kahramanlarımızı yok etti, "bilim adamı" olarak göstermek için alimlerimizi yok etti, "din bilgini" olarak göstermek için din adamlarımızı yok etti. Halkımızdaki vatan hainlerine olan nefreti değiştirip onlara hürmet etmeye alıştırmak için çalıştı. Vatanperverlere, önderimize, vatan kahramanlarına büyük muhabbet ve hürmet gösterme düşüncesine sahip halkımızı, onlardan nefret ettirmeye çalıştı. Yani milleti şuursuzlaştırarak, halkın nefret ettiği şeylere muhabbet duymalarına, sevgiyle baktığı şeylere de nefretle yaklaşmalarına zorladı. Bu tür ihanetler milli dayanışmamıza fevkalade büyük zararlar verdi.
Bazı tarihi hadiselerin de bize derin manalar çağrıştırdığını görürüz; bunların üzerinde biraz durmak gerekir: 30'lu yıllarda bağımsızlık hareketi bütün Doğu Türkistan'da güç kazandı. Vaziyet, bahar mevsiminde bütün ağaçlarda açan çiçekler sert bir fırtınayla dökülüp gitse de, ertesi gün daha fazla çiçeğin açılıp her tarafı kaplamasına benziyordu. Bahar mevsiminde bütün çiçekleri koparıp atmak nasıl mümkün değilse vatanımızdaki milli mücadele hareketini bastırmak ve durdurmak da o derece imkansız idi. Mançurya'yı Japonya'ya teslim etmiş, bununla birlikte iç savaş bataklığına saplanmış Çin'in, Doğu Türkistan'a asker çıkarma imkanı yoktu. Doğu Türkistan'ın içinde bulunduğu durum milli birlik esasındaki bir devletin kurulmasına tamamen müsaitti. Çünkü Hoca Niyaz Haci, Kumul ve etrafına hakimdi. Bu ayaklanmadan ilham alan Turfan cemaati Mahmut Muhiti önderliğinde Turfan'da isyan başlattı ve Hoca Niyaz Hacı'yı destekledi. Kuçar'da Tomur Bey' in liderliğinde ayaklanan halk Kuçar, Aksu ve Kasgar'a kadar hakim idi.

SİZDEN GELENLER

DOĞU TÜRKİSTAN

TURFAN

Doğu Türkistan'ın merkezi Urumçi şehrinin 182 kilometre doğusunda bulunan Turfan, dağlarla çevrilen bir havzada yer alır. Doğu Türkistan’ın, en sıcak, en kurak, en alçak ve konumundadır.
840. yılında Başkenti Karabalgasun'un Kırgızlar'ın eline geçmesinden sonra Uygurlar'ın büyük bir kısmı Tanrı Dağları'nın kuzeydoğu bölgesinde yer alan Turfan havzası ile Tarım havzasına göç etmişlerdir. Turfan havzasına göç eden Uygurlar, eskiden oralarda yasamakta olan soydaşları ile kaynaşarak İdikut Uygur Devletini kurmuşlardır. Doğu Türkistan'ın merkezi olan Urümçi'nin güney-doğusunda yer alan Turfan çukur sahası deniz, seviyesinin 154 m. aşağıdadır. Çanağın en alçak kısmında bir göl, daha doğrusu bir bataklık vardır.
"Alev Vahası" olarak adlandırılan Turfan, Doğu Türkistan da hava sıcaklığı en yüksek olan bir bölgedir. Burada yazın ortalama hava sıcaklığı 40 derecenin üzerindedir. Burada kışlar dondurucu, yazlar ise çok sıcaktır. Ziraat yapabilmek için sulamaya ihtiyaç vardır. Su, dağlardan inen akarsuların çevrilmesinden ve kaynaklardan elde edilir. Ayrıca, İran'da olduğu gibi suları bahçelere sevk eden galeriler vardır. Sulamaya dayanan ziraatın yapıldığı bu yerler vahalardır. Uygurların Budist resim sanatının en mühim âbideleri Turfan Murtuk civarındaki Bezeklik ve Kuçar Mingöy (Binev) mağaralarında bulunmaktadır. Bunların mühim bir kısmı 20. yüzyılın baslarında A. Von Le Gog başkanlığındaki Alman arkeologları tarafından Almanya'ya götürülen Uygur duvar resimleri olup, simdi Berlin arkeoloji müzesinde sergilenmektedir.
Turfan havzasında büyük bir ehemmiyet kazanan pamuktan ham madde olarak faydalanılmaktadır.
Turfan tam anlamıyla bir üzüm cennetidir. Turfanlı'lar, son derece misafirperverdirler. Üzüm Vadisi'nde "dünyanın en büyük tandırı" vardır. Uluslararası Kum Heykelciliği Festivali Turfan'a bağlı Çişan ilçesinde yapılmaktadır. (Elbetteki bütün bunlar emperyalist Çin Hükûmetinin müsaade ettiği ölçülerde yapılmaktadır.)
Emin Minare,
1777 yılında bölgenin idarecisi Emin Hoca tarafından yaptırılan caminin en ilginç kısmı, gözetleme kulesi gibi göğe uzanan ve üzeri işlemeli minaresidir.
yüksekliği 37 metredir. Turfan'ın güneydoğusundadır. Minarenin içinde 72 adet spiral merdiven, mevcuttur. 1000 Müslüman namaz kılabilecek büyüklüktedir.