Tarih

TURGUN ALMAS

(1924–11 Eylül 2001)

Şair ve tarihçi Turgun ALMAŞ 1924 ekiminde Kaşgar Tok-kuzak nahiyesinde fakir bir şehirli ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Şehrinde ilkokulu tamamladıktan sonra, 1939 Temmuzunda babasıyla beraber Gulca'ya göç etti. Çok geçmeden Gulca'dan Ürümçi'ye gelerek Darılmuelimin (Öğretmen okulu)' de okumaya başladı. Şairin Kayıtmaymiz (Dönemeyeceğiz) adlı ilk şiiri 1940 yılında yayımlandı. 1942 yılında öğretmen okulunu bitirdikten sonra, Karaşehir'e tayin edildi. 1943 Kasımında Çin Hükümeti onu 'Milliyetçilik' suçlamasıyla hapse attı. Ekim 1945'te hapisten çıktıktan sonra, kendi şehri Kaşgar'a döndü, ilkokul öğretmeni olarak işe başladı. Sonra bir Öğretmen okuluna rnüdür olarak atandı.
Bu dönemde şair MEKTEPKE (Okula), ÖMRİNGGE BAK (Ömrüne bak), ÜMİTLİK HÎYALLAR (Umutlu Hayallar) adlı güzel şiiriyle halkı Çin baskısına karşı savaşmaya çağırdı. Özellikle MEKTEPKE (Okula) adlı şiiri halkın büyük beğenisini kazandı.
1947 mayısında Turgun Almas ve arkadaşlarının katılımıyla Kaşgar'da büyük çapta bir gösteri düzenledi. 21 Haziran 1947'de hükümete muhalefet suçundan tutuklandı. Kasgar Yenişehir'deki Askeri Cezaevi'ne konulan şaire burada işkence yapıldı. Fakat şair bunların hiçbirine boyun eğmedi ve şiir yazmaya devam etti. Kamuoyunun baskısı neticesinde 8 Nisan 1948 'de hükümet şairi serbest bırakmak zorunda kaldı. Aynı yılın ağustos ayında Gulca'ya giden şair 1950'ye kadar Gulca'daki ELMA gazetesinde çalıştı, sonra Ürümçi'ye gelip SİN JİANG EDEBİYAT SANATI (günümüzdeki TARIM) dergisinde çalışmaya başladı. Şairin 1940'tan beri yazdığı şiirler 1957 yılında Pekin Milliyetler Neşriyatı tarafından TARIM ŞAMALLAR1 (Tarım Rüzgarları) adıyla kitap olarak yayımlandı. 1982 yılında Kasgar Uygur Neşriyatı tarafından TANG SEHER (Tan Seher) adlı şiir kitabı yayımlandı. Son dönemlerde pek çok ilmî eseri yayımlandı. Şairin bazı eserleri İngilizce, Rusça.Çince, Türkçe ve diğer kardeş Türk lehçelerine aktarıldı.
Şairin şiirlerinin özelliği, lirik ve epik görüşlerin bir araya getirilmesi, kullandığı dilin sade, canlı ve Öz Uygur Türkçesi olmasıdır.
Çağdaş Uygur Şiir Antolojisi-Erken Emet

LUTPULLA MÜTELLİP

Vatanperver Şair Ve İnkılapçı
(1922 -18 Eylül 1945)

Şair, 1922 yılında İli vilayetine bağlı Nilka kasabasında doğdu. Okumuş bir insan olan babası Hezim onu küçüklüğünde ''Lutup" diye adlandırırdı. Bu sebeple Lutpulla Mutellip küçüklüğünde yazdığı bütün şiirinde ''Lutup'' mahlasını kullanmıştır . Lutpulla MUTELLİP 1932 yılında Gulca şehrindeki Tatar ilkokulu’nda eğime başladı. İlkokulu bitirdikten sonra, 1938 yılına kadar Rus Ortaokulu'nda okudu. Rus dili ve edebiyatı hakkında bilgi sahibi oldu. 1937 yılında şiir yazmaya ve yazdığı şiirleri yayımlamaya başladı. Şiirleri İIi Gazetesi ve diğer küçük gazetelerde uzun süre devamlı surette yayımlandı. 1939 yılında Ürümçi Eğitim Fakültesi'ne girdi. Yüksek tahsilini ise 1941 yılından 1942 yılına kadar Urümçi'de devam etti. 1942-43 yıllarında Urümçi'deki Şincang (Doğu Türkistan) gazetesinde muharrir olarak çalıştı. 1944 senesinde Doğu Türkistan'ın Aksu vilayetinde yayınlanan Aksu Gazetesinde edebi muharrir olarak çalıştı.
Bu gazetede Cenup Şamili (Güney Rüzgarı) isimli edebiyat sayfası oluşturan şair Lutpullah Mutellip, bu sayfada şair Nim Şehid, Bilal Ezizi gibi vatansever şairlerin şiirlerini yayımlayarak vatanseverlik düşüncesi yaymaya çalıştı. 1944 yılında yazdığı "Yaşaş Üçün Küreş (Yaşamak İçin Savaş)," Hıyalçan Tilek (Hayalci Dilek)" isimli şiirlerinde halkı savaşmaya çağırdı. Şair 1945 yılında İli Altay ve Çöçek'te vuku bulan üç vilayet inkılabının etkisi altında dava arkadaşları ile birlikte Aksu'da Go Min-dang'a karşı gizli olarak "Uçkunlar İttipakı" Doğu Türkistan Genç Kıvılcımlar Birliği'ni kurdu. Bu teşkilat çiftçileri silahlı bir isyan çıkarmak amacıyla birleştirdi. Milli ayaklanmaya hazırlanırken bazı hainlerin ele , vermesi sonuç Çin Hükümeti tarafından arkadaşları ile birlikte tutuklanarak 18 Eylül 1945 senesinde arkadaşlarıyla birlikte idam edildi. Lutpulla Mutellip idam edilmeden önce, bulunduğu hücrenin duvarına kanıyla aşağıdaki iki mısrayı yazmıştır.

Bu keg zemin men üçün boldi devzeh,
Yaş gülimni hazan kildi kanhor ebleh.

(Bu geniş topraklar benim için oldu cehennem
Genç gülümü hazan etti hunhar düşman.)

Şair 1942 den başlayarak şiir ve edebi eserler
yazmaya başlamış olup onun başlıca eserleri
şunlardır:
Zirveleri Aşarken (Roman),
Muhabbet ve Nefret (Destan),
Gerçek Moden, Sarımsak Abi Çoşuyor(Drama),
Yıllarga Cavap, Kel Bahar, Şiirler derlemesi... gibi.