Bashmakale

Mehmet Emin Batur

“TASH ÖZ JAYİDA EZİZ İKEN”

Qedirlik oqurmenler! Hemmemizghe melum bolghinidek Sherqiy Türkistan xelqi 21- esirde dünya tarixi boyiche misli az körülghen bir depsendichilikning azawini tartiwatmaqta. Bu azabni bizghe tartquzghichiler bolsa, birla söyümlük wetinimizni wehshilerche besiwalghan Xitay müstemlikichileridinla ibaret bolmastin dindash, qirindash we düyada kishilik heqliri depsedichiliklerighe qarshi turidighanliqni özlirighe bayraq qilwalghan xelqara teshkilatlerdur.
Hazir wetinimizning xitay ishgaliytighe uchrighanliqinin 56- yili bolup qaldi. Bir nechelighanlirimiz türlük sewepler bilen Xitay zolmigerlirining qol astidin bala-chaqilirini qutuldurup(!) bir yol bilen chegra teshidiki döletlerghe chiqip siyasiy panalik telep qildi. Bezi döletler bu panaliq iltimasimizgha maqul cewap bergen bolsimu, webezen döletle bolsa Xitay dölitini iqtisadiy ve siyasiy cihettin dost ilan qilghachqa biz Sherqiy Türkistanliqlerning siyasiy panaliq iltimasimizni ret qildi. Bu ahwal ichide ölkidin ölkighe urundi soqundi bolup jürghen bezi wetendashlirimiz bolsa “Nime bolsam öz yurtimda bolay” dighen pikir bilen Ana yurtimiz Sherqiy Türkistangha qaytip ketti.
Herqaysi ejnebiy döletlerning puxrasi bolup hayat köchürüwatqan yurttashlirimizning arisidin bezilirimiz Anawetinimizdin uzaqta yashashning bir bedili bolishi kireklikini, biz Sherqiy Türkistanlıqlerning bir milliy we wijdniy qerzimiz barliqini oylap teshkillinish yoli bilen milliy dawayimizgha xizmet qilis yoligha qedem qoyduq. Emma aridin ötken yerim esirdin oshuq müddet ichide uluq mexsitimizghe yetish üchün qaysi xizmetlerni icra qilalighinimiz bolsa ayaqtiki ashtek körünüp turuptu. Herqaysimiz umit baglighan dünya döletleri bolsa aldi bilen öz xelqining, öz ölkisining menpeetini közlighen halda elip barghan siyasetleri tupeylidin biz Sherqiy Türkistanliqlernin dert-elemlirighe ortaq bolistin uzaq turmaqta. Esliyette bu ahwalni adettiki bir ehwal dep sanisaqmu bolidu. Nime üchün? dep sorighanda; dünyadiki pütünley dölet we milletlerning öz teqdirini özi belgülesh, öz yurtlirida hör yashas üçün özlirining milliy menpeetlirini qollap quwetlesh mejburiyti bar. Undaq bolmighanda dünya emperyalistlirining ishgaliyti astigha chüshüp qelishtin hergüzmu qachalmaydu…
Dünyada milliy, diyniy we kshilik hoquqliri depsede qiliniwatqan we xewp astida yashawatqan milletlerning heq-hoquqlirini xelqarada qoghudash üchün teshkillenghen jiddiy teshkilatlermu, Xitay depsendichiliki astida yashawatqan Sherqiy Türkistan mesilisighe kelghende heqiqetenmu ujuqupla ketti.. Uningdin bashqa xelqimizning “chegra qoshnimiz” dep, “dindishimiz”, “qirindishimiz” dep özliridin panalik telep qilghan Pakistan, Qazaqistan we Qirghizistangha oxshighan döletler bolsa xelqimizghe yardem berish, Undaq turup tursun, eksiche bizghe bolghan öchmenliklerini her pursette dawamlashturmaqta. Bir misal berish toghur kelse, 2005-yili 7- ayning otturlirida Pakistan saqchiliri 23 neper Uyghur qirindishimizni qetliamgha uchritip wehshilerche qirip tashlidi, mashinilerini rakita bilen etip partilitiwetti. Mana buningha oxshighan echinishliq ehwalla bilen dünyaning herqaysi jaylirida uchrishiwatqan xelqimizning heq-hoquklirini qoghudash iradisighe, qaysi Shergiy Türkistan Teshkilati yaki dünyewi teskilat ige??
Dimekchi bolghunimiz shu ki; meyli dünyaning qaysi dölitde turushluq bolsaq bolayli öz Ana Wetinimiz bolghan Sherqiy Türkistanning qedri qiymitini teximu yaxshi bilsek bolidikhen. Bir Türk shairining digenidek “Öz wetinimning nanini yigenmu oxshash, wetinim üchün oq yigenmu oxshash”

Ataqliq Shair Dolqun Yasin wapat boldi

Uyghur xelqining talantliq shairi, talantliq shairi, yétishken siyasiy paaliyetchi Dolqun Yasin ependi 5-Séntebir küni wapat boldi. Dolqun Yasin ependining ayali hebibe xanim uning yürek késili bilen dawalanghanliqini, emma dawalash ünüm bermey jan üzgenlikini xewer qildi.
Shair Dolqun Yasin 1938 - yili Ili wilayitining Süydüng shehiride ziyaliy Yasin Xudaberdi ailiside dunyagha kelgen. 60 –yillarda Tashkentte oqup Ürümchige qaytip kélip, edebiyat senetchiler birleshmiside xizmet qilghan we ijadiyet bilen shughullanghan. Lékin uzun ötmeyla Xitay hökümiti teripidin nezerbend qilinip Qumulgha palanghan.
Merhum Dolqun Yasin ependi 1968 - yili Qazaqistangha chiqip ketkendin kéyin edebiy ijadiyet we weten dewasi bilen shughullanghan. 2001 - yili xelqara nobél mukapati fondi qurulghanliqining 100 yilliqi munasiwiti bilen dunyadiki 100 neper ixtisasliq töhpikar kishige altun médal bérish xizmitide 100 kishining biri bolup tallinip, 2003- yili 11 – öktebir küni nobél mukapat fondi jemiyiti wekilliri teripidin Qazaqistanda mukapatni tapshurup alghan.RFA

Xitay Ikki Uyghurni Partlitish Sadir Qilmaqchi dep qolgha aldi

Xitay saqchiliri yéqinda Uyghur élining bayingholin mongghul aptonom oblastidiki cherchen we chaqiliq nahiyisidin ikki neper Uyghurni, öyide partlatquch boyumlarni saqlighan hemde Uyghur aptonom rayon qurulghanliqining 50 yilliqi mezgilide partlitish weqesi sadir qilmaqchi bolghan dep eyiblep qolgha alghan.
Sherqiy Türkistan uchur merkizining xewirige qarighanda, Cherchen nahiyilik jamaet xewpsizlik idarisi éziz barat isimlik déhqanning öyidin 47 kilo partlitishta ishlitilidighan suyuqluq, 50 dane kapsul we 32 métir ot piltisini tapqan. Shundaqla , Chaqiliq nahiyisidiki Osman Musa isimlik déhqanning öyidinmu, bu xil suyuqluqtin 30 kilo, 64 dane kapsul we 70 métir uzunluqtiki ot piltisi chiqqan.
Sherqiy Türkistan uchur merkizining bildürüshiche, nöwette xitay saqchi dairiliri ularni aptonom rayonning 50 yilliqi mezgilide partlitish weqesi sadir qilmaqchi bolghanliqi bilen eyiblep, ularni iqrar qilghuzush üchün qattiq qiyin-Qistaqqa almaqta iken. Biz cherchen nahiyilik jamaet xewpsizlik idarisi bilen alaqilashqinimizda, bu yerdiki ismini atashni xalimighan bir nöwetchi xadim, bu tutqun qilish weqesini anglighanliqini emma buningdin tepsiliy xewerdar emeslikini éytti. (Peride)RFA

Xelqara Kechürüm Teshkilati Rabiye Qadir heqqide axbarat élan qildi

Dunyadiki dangliq kishilik hoquq teshkilati bolghan xelqara kechürüm teshkilati peyshenbe küni ataghliq Uyghur paaliyetchisi Rabiye Qadir ailisining Xitay saqchiliri teripidin tutqun qilish we soraqqa tartishqa oxshash awarichiliqlargha yoluqiwatqanliqi heqqide axbarat élan qildi.
Bash shitabi Londondiki xelqara kechürüm teshkilatining amérika shöbisi mezkur bayanatida, Xitay dairilirining yéqinqi bir nechche aydin buyan Rabiye Qadirning oghli Alim Abduréhimni we uning tuqqanlirini tutup kétip soraqqa tartqanliqini hemde saqchilarning alimni rabiye xanimning eqide shirkitining bajdin qachqanliqini étirap qilip qeghezge qol qoyushqa qistighanliqini melum qilghan.

Alim Abduréhim buninggha qol qoyushqa unimighanda, hetta saqchilar uninggha " hazir qol qoymisang, türmide qowurghang sunghanda andin qol qoyisen" dep heywe qilghan. Xelqara kechürüm teshkilati bu bayanatida yene, Xitay dairilirining "bölgünchi" dep eyiblep kéliwatqan Uyghur musteqilchilirini 11 - séntebirdin kéyinla "térrorchi" dep eyibleshke özgergenlikini yazghan.
Xelqara kechürüm teshkilati, Rabiye Qadir Xitay hökümiti teripidin qolgha élinghandin buyan, Rabiye Qadirning mesiliside toxtimay heriket qilghan hemde rabiye xanimning qoyup bérilishide muhim rol oynighan. (Peride)RFA

Bu Yil 600 Ming Xitay Ishlemchi Uyghur Élige Paxta Térishke Kelmekchi

Tengritagh xewer torining yéqinda élan qilghan bir melumatigha qarighanda, 9 - ay kirishi bilen Xitay ölkiliridiki ishlemchiler Uyghur élige paxta térish üchün arqa-Arqidin kéliwatqan bolup, 9 -Ayning 5 - küni bir künning ichidila Xitay ishlemchiliri bilen liq tolghan 3 poyiz Uyghur élige yétip kelgen. Shundaqla bu mushu sürette dawamliship ay axirighiche, bingtuenning 600 ming paxta tergüchige éhtiyaj bolush ehwalini qanduridiken.
Bu ishlemchiler asasliqi Xitayning Hénen, Sichüen, Gensu we Ningshya qatarliq jayliridin kéliwatqan bolup, Uyghur élidiki bingtuenning emgek we jemiyet kapaliti idarisi bir xénen ölkisidinla 117 minggha yéqin ishlemchini Uyghur élige élip kélishke toxtam tüzgen.
2005 - yili 9 - ayning 10 - küni Sabiq Siyasi Mehbus Rabiye Qadir Xanim Amerika-Xitay Sohbitide Xitaylarning Uyghurlargha Qaratqan Basturushini Toxtutushni Telep Qildi.RFA

Sabiq Siyasi Mehbus Rabiye Qadir Xanim Amerika-

Xitay Sohbitide Xitaylarning Uyghurlargha Qaratqan

Basturushini Toxtutushni Telep Qildi

Yaponiyede chiqidighan Kyotsu Shinbun (Ortaq Xewer Agentliqi) ning 8-sentebir Washin'gtondin bergen xewirige qarighanda, Dolet bixeterlikige tehdit saldi, dep qamaq jazasigha hokum qilinip, bu yil 3-ayda qoyup berilip Amerikigha panahlan'ghan Xitay Xinjiang Uyghur aptonom rayoniliq sabiq siyasi mehbus Rabiye Qadir xanim 6-sentebir Washin'gton shehride chaqirilghan yighin'gha qatniship, pirizdent Bushqa keler hepte Amerikigha kelishni pilanlighan Xitay dolet re'isi Hujintao bilen korushkende, Uyghur millitige qaratqan basturushni toxtitishni telep qilish toghrisida teklip berdi.
Undin bashqa Rabiye xanim Xinjiangda oktebirde elip berilidighan Uyghur aptpnpm rayoni qurulghanliqining 50 yilliqini xatirilesh harpisida Xitay dairiliri "terror bilen kuresh qilish"ni bahane qilip Uyghur musulmanlirigha bolghan basturushni kucheytti, dep tenqit qildi. Xitay hokumiti bu pakitlargha qarita "quliqini yoqurup turghan" bilen, "buning'gha yol qoymaymiz",-dep tekitlidi.
Rabiye xanim Amerikigha panahlanghandin keyin Xinjiangda qalghan aile ezalirigha Xitay dairiliri tehditni dawamlashturmaqta iken.Rabiye xanim Kubadiki Amerika armiyisining bazisida qamaghliq 15 neper Uyghurning bigunah ikenligi ispatlan'ghandin keyinmu baridighan jayi yoqliq mesilisige qarita "Eger xitaygha qayturup berilse, eng wehshi jazagha uchraydu",- didi we xitaygha hergiz qayturup bermeslikni telep qildi.
(Yaponchidin Uyghur Oghli terjime qildi) RFA

2005 - yili 9 - ayning 16 - küni Uyghur We Tibetler
BDT Aldida Hu Jintaogha Qarshi Namayish Ötküzdi

Bash shitabi New-Yorktiki Birleshken döletler teshkilati qurulghanliqining 60 yilliqini xatirilesh munasiwiti bilen dunyadiki herqaysi döletlerning rehberliri B D T ning nyo yorktiki binasida yighin achmaqta. Bina sirtida Uyghur, Tibet we Xitay démokratliri Xitay hökümitining Uyghur, Tibet we Xitay xelqige qarita élip bériwatqan siyasitige naraziliq bildürüp, Xitay dölet reisi xu jintawgha qarshi namayish qilmaqta.
Xitay dölet reisi Hu Jintao kanada we méksikidiki ziyaritini axirlashturup, 13 – séntebir küni amérikining new york shehirige yétip kelgen we amérika prézidénti bush bilen körüshüp, ikki dölet otturisidiki soda we Xitaydiki kishilik hoquq mesilisi heqqide söhbetleshken idi.
Amérikining paytexti washingtondiki bir qisim Uyghurlar ataqliq kishilik hoquq paaliyetchisi rabiye qadir xanim bilen birlikte kéchilep nyo yorkqa yétip bérip, nyo york etrapidiki jaylardin namayishqa qatnishish üchün kelgen Uyghurlar bilen birlikte qollirida Sherqiy Türkistanning ay yultuzluq kök bayriqini lepilditip, "Xitaylar Sherqiy Türkistandin chiqip ketsun", "siyasiy jinayetchiler qoyup bérilsun", "bizge musteqilliq we erkinlik kérek" dégendek lozunkilarni kötürüshüp namayish qilishti.
Namayishqa amérikidiki péshqedem Sherqiy Türkistanliqlardin edhemjan, gulamidin paxta qatarliq kishilermu qatnashti. RFA

Shiwitsiyede Uyghur Medeniyet Merkizi Quruldi

Öz xewrimiz: Bu yil yeni 2005-yil 9 - ayning 11 - küni Shiwitsiye paytehti Stockholmda Shiwitsiye Uyghur medeniyet merkizi qurulghanliqi jakalandi.
100 din artuq jamaat ishtirak qilghan bu yighilishta aldi bilen, Sherqiy turkistanning mustaqilliq yolida qurban bolghan qehrimanlarning rohigha atap Quran kerim oqulup dua tekbir qilinip, hemde weten yolide qurban bolghan qahrimanlarning ish paaliyatliri eslep ötüldi .
Bu yighilishta Shiwitsiye Sherqiy Türkistan jemiyitining sabiq reisi Faruq Sadiq ependi yoshurun awaz bérish yoli bilen démokratik usulda Shiwitsiye Uyghur medeniyet merkizining reislikige, buningdin bashqa 8 neper kishi merkezning rehberiy organ daimi heyet ezaliqigha saylandi.
Bu qurulghan Shiwetsiye Uyghur medeniyet merkizining mexsidi bolsa, eziz wetinimiz Sherqiy Türkistanning tarix, medeniyet qatarliq umumi ehwallirini Shiwitsiye xelqige tonushturush, teshwiq qilish, Shiwitsiyede yashawatqan Uyghur wetendashlarning Uyghur örpi- adet we ana tilini dawamliq saqlap qélishigha ehmiyet bérish, insan heqlirini himaye qilish, Shiwirsiyede chong boliwatqan Uyghur perzentlirige Uyghur tilini ugutush, Shiwitsiyede we dunyaning bashqa jaylirida Sherqiy Türkistanning musteqilliqi we erkinliki üchün köresh qiliwatqan tashkilatlar bilen yéqindin hekalishishtin ibaret.
Shiwetsiye Uyghur medeniyet merkizi rehberliki qisqa waqit ichide merkezning bir internet tor béti echishni, merkez mesullirining ayda bir yighilip paaliyet küntertipi orulashturushni qararlashturmaqchi.
Yighin Shiwitsiyede yashawatqan wetendashlarning konsert oyini ötküshi bilen axrlashti.