28.Sayı Uygurca

10-ayning 29- küni yawrupa döletlirirde yashaydighan dostlirimiz arqiliq alghan bir acchiq xewer bilen bekmu xapa bolduq, müteessir bolduq, chöchüp toxtuduq. Muqeddes dawayimizning kiliciki toghrisida qaygulanduq.Chünki bu shum xewer yürikimizghe jiddiy ot chüshürdi.Sherqiy Türkistan erkinlik körishi seplirining eng parlaq yultizliridin birsi bolghan, Sherqiy Türkistan xelqining bağridin chiqqan bir xelq shairi, bir kompozitor, bekmu muhim bir orungha ige icadiyetchi naxshichi milliy köresh seplirimizning qehriman oghlani Küresh Küsen namliq yultuz, ebediy alemghe qarap seperghe chiqti.

“Yultuz öchüsh aldida qilinghan duwa qobul tapudu” dighen bir gep bar idi. Men ene shu küni shu saatte ulug xudagha duwa qilip, zadila sani bek az bolghan heqiyqiy milliy mujahitlirimizning waxtidin baldiri shanliq dawayimizni yetim qoyup ketmesliklirini tilidim.

Küres Küsen bilen birinchi qetim 1996- yilining 10- ayida Türkiye’ning Qeyseri shehrighe kelgen waxtida Sherqiy Türkistan Mediniyet we Hemkarliq cemiytining reisi bolghan künlirimde körüshken idim. Özi bilen pakiza, unutulmas bir söhbet öküzüsh imkaniyitighe irishken idim. Özining Milliy dawayimiz heqqide pikirlirini anglap bekmu ilham alghan iduq.

Bizghe wetende beshidin ötken mühim hadiselerdin bir qanchisini sözlep bergen idi. Bu sergüzeshtliridin birsi mundaq iken: Wetende bir xizmet bilen bir uzaq yezgha chiqqanda nayitimu yiraq bir yerde shax-chawa bilen yasalghan bir makanda yashawatqan bekmu qeri bir momay bilen bowayni ziyaret qilghan iken. Bu bekmu namrat er-ayal bilen söhbetleshiwatqan bir mezgilde boway tasqirigha chiqip bir mezgil yoqap ketidikhen. Küresh Küsen “bu boway qeyerghe ketkendu” dep tashqirigha chiqsa heliqi boway bir toxuni qoghlap tutalmay hasirap ketken iken. Küsen bu bowaygha nime qilwatqanlighini sorusa bu boway mundaq dep cuwap beriptu: “ Herqaysingler edimizat ötmeydighan buyergiche kilip bizdin hal sorudungla, buningha bekmu xursen bolduq. Men emdi silerghe mining birla baylighim bolghan mana bu toxini öltürüp silerni mihman qilmaqci boldum” dighen…Bu ahwalni körghen Küresh Küsen bekmu tesirlinip qishidiki aghinisighe: “Qara, bizning Uyghur milliti shunchi qiyin-qistaq astida we shundaq namratchiliqning azawida turup, milliy en’enesini hergüzmu untupqalmaptu, ejdatlirirdin miras qalghan örp-adetlirini dawamlasturup zulumgha hergüz boy sunmaptu. Bizning millitimizning pat yiqindq müsteqillikni qolgha keltüridighanliqigha yana bir qetim ishendim” deptu…

1998- yili 12- ayda Enqere’de uyusturulghan “Dunya Uyghur Yashliri Qurultiyi”gha dewet qilinghinimda Küresh Küsen bilen yana bir qitim körüshüp söhbetleshish pursitighe ige bolghan idim…Keyin anglighinimda Shwétsiye de yashawatqan iken…

Küresh Küsen pütün ömrini Sherqiy Türkistan xelqining erkinlighi üchün atap qoyghan bir mujahit jigit idi. Özi barghan herqaysi dunya döletliride hem milliy mexsitidin qet’en ayrilipqalmastin örnek bir küreshcanliq körsetken idi. Qirghizistan’da turmigha tashlanghanda hem milliy musteqillik namidin shiir we icadi paaliyetlirini toxtimay dawamlasturghan.Teyyarlap chiqqan ünalghu lintiliri we CD’liri dunyaning herqaysi ölkiliride chet elde yashawatqan Sherqiy Türkistanliqlerghe ilham we casaret mebniyi bolup kelghen, buningdin kiyinmu boludu dep ishinimiz.

Hörmetlik ilim adimimiz, yazghuchi we shair merhum Abdureyim Ötkür’ning danglik “İz” shiirighe yana bir shiir bilen cuwap berghen shairimiz yana Küresh Küsen idi. Shairning “Anamgha xet yazdim” namliq shiiri bolsa anglighuchilerni yighlitidighan bir shiir bolush süpitide..Yana sansiz naxsha-shiirlerni miras qoyup arimizdin waqitsiz ayrilip ketti.

Shairliri, yazghuchiliri bolmighan bir milletning tuygisi, oylunish we pikir bayan qilish yolliri itilip qalidiken. Yana u millet horunliship milliy ve meniwiy menbelirini qurutup qoyidiken.

Bir millet edibiy icadiyetlerdin yiraqlashqanda, shair we yazghucilerdin ayrilip qalghanda, bashqilargha qul bolup yashashni qobul qlish girdawigha kirip kalmakchi.

Uluğ Xudadin, Küresh Küsenghe oxshighan milliy we meniwiy qehrimanlirimizning buningdin kiyinmu otturgha chiqislirini we Sherqiy Türkistan xelqighe ilham menbiyi bolushlirini dawamlashturishlirini tileymiz…

Makani Cennet bolghay…Amin!!

Uyghur xelqining shejaetlik otyürek shairi, muzikant,talantlik naxshichi, wapakar, capakar bir Sherqiy Türkistan oghlani Küresh Küsen 10- ayning 21- küni kiche saat 10.oo' mezgilide jürek kisili sewibi bilen dawaliniwatqan Doxturxanida Shiwetsiye'de hayatidin ayrildi.

Merhumgha Allah'din rehmet, ayile tawabetlirighe, uruğ-tuqqanlirigha we Sherqiy Türkistan xelqighe sewir ata qilishini tileymiz.
Sherqiy Türkistan xelqining bağridin chiqqan bu mujahit perzentisi mengü untulmaydu. Hazirgha qeder qolidin hich chüshürmey cavlan qildurghan istiqlal bayrighi mutlak planlanghan nishangha tiklinudu.
Rohi şad, makani cennet bolghay
İstiqlal Giziti namidin
Mehmet Emin Batur

Xitay metbu'atlirida, buyil 8 ay kirgendin buyan Xitayning ichki ölkiliridin “paxta térish” üchün bir milyongha yéqin Xitayning éqip kirgenliki heqqide köpligen xewerler bérilgen we bu Xitaylarning Bingtuanning herqaysi déwiziyelirige teqsim qilinghanliqi bayan qilinghan, shundaqla ikki aydin kéyin bularning hemmisining öz yurtlirigha qaytidighanliqi bayan qilinghan idi.
Sherqiy Türkistanda paxta yighiwélish mewsümimu asasi jehettin ayaqlashti, emma Sherqiy Türkistangha “paxta térish” digen namda éqip kirgen Xitaylar huddi qumgha su singgendek singip, köpünchisi közdin ghayip boldi. Mesilen, 8 ayning otturlirida “paxtichi Xitaylar” sherqiy türkistangha éqip kirishke bashlighanda poyez yetishmey, hökümet tarmaqliri poyezlarning qetim sanini birqanche hesse ashurghan, shundaqtimu yene Xitayning ichki ölkiliridiki poyez istansisiliri sherqiy türkistangha seper qilghan Xitaylar bilen tolup tashqan, köpünche Xitay poyezda olturghili yer yoq öre turup kelgen idi, Yurtigha qaytiwatqan bu “paxtichi” Xitaylarning sanining huddi normal yoluchilardek intayin azliqi, yerlik xelqning gumanini yenimu ashurmaqta.
”Xinjiang geziti”(Sherqiy Türkistan Geziti) ning 10 ayning 26 küni xewer qilishiche, Bingtuanning 6 déwiziyesidin yurtigha qaytqan “paxtichi” Xitaylarning omomiy sani 2300 neper iken, emiliyette bolsa Bingtuanning her bir déwiziyesige kelgen “paxtichi” Xitaylarning sani 60 mingdin kam emes idi, undaqta qalghanliri nege ghayip boldi ?

“Xinjiang geziti” ning xewiride körsütülishiche, buyil 9 ay ichide Sherqiy Türkistanda 4732 neper kishi AIDS mikrobi bilen yuqumlanghan, her küni ottura hisap bilen 17 kishi ADIS kesilige giripdar bolidiken.
Sherqiy Türkistan boyiche Ili wilayitining ehwali intayin éghir bolup, bu wilayette hamildar her 100 ayalning birsi AIDS mikrobi bilen yuqumlanghan iken.
Xitayning statiskisida körsütülishiche, ötken yili 9 ayning 30 künige qeder Sherqiy Türkistanda AIDS kesilige giripdar bolghuchilarning omomi sani 11 ming 303 neper bolghan bolsa,buyil 6 ayning 30 künige qeder ularning sani 16 ming 35 neperge yetken, 9 ay ichidila yene 4732 kishi qoshulghan.
AIDS mikrobi Sherqiy Türkistanning pütün 15 wilayet, oblast we shehrige tarqalghan.

Xitay kommunistik partiyesi merkizi komutéti siyasi birosining ezasi we “aptonom rayonluq partikom” ning sékritari Wang Le Chuan, Uyghurlar zich olturaqlashqan jenobi rayonlarning iqtisadining intayin nachar we namratlarning sanini intayin köp ikenlikini etirap qildi.

“TianshanTori” ning xewer qilishiche, 10 ayning 13 küni chüshtin burun Wang Le Chuan merkezdin kelgen wekiller ömikini qobul qilip körüshkende, “az sanliq milletler toplushup olturaqlashqan Hoten, Qeshqer, Qizilsu qatarliq wilayet we oblastlarning tebiy mohiti we ishlepchiqirish, turmush sharayiti intayin nachar, ma'arip, sehiye qatarliq ijtimayi ishlirining tereqqiyati asta, namratliq kölümi bir qeder zor …” dep körsetken.

Wang Le Chuan teripidin tilgha élinghan yuqarqi 3 wilayette Uyghurlar omomiy noposnung mutleq köp qismini teshkil qilidu.

Gerche Xitay hökümiti 80 yillarning bashliridin etibaren, “jenoptiki namrat 3 wilayet oblastni namratliqtin qutquzush” digen sho'arni otturigha qoyup, bu rayonlarning iqtisadini tereqqi qildurushni izchil türde tekitlep kelgen bolsimu, emma bu 3 wilayettiki Uyghurlarning turmushida héch bir ilgirlesh bolmidi we dehqanlarning kishi béshigha toghra kélidighan yilliq sap kirimi 1000 yuangimu yetmey keldi. Bunung tüp sewebi shuki, Xitay hökümiti Sherqiy Türkistanda Uyghur we Xitaylargha qarita iqtisadi jehettin periqliq siyaset yürgüzüp, Xitaylar zich olturaqlashqan sherqiy we shimali rayonlarghila meblegh sélip, Uyghurlar zich olturaqlashqan jenobi rayonlar bilen kari bolmidi, bunung bilen, Sherqiy Türkistanda Xitaylar bilen yerlikler arisidiki iqtisadi periq yildin yilgha zoruyup, Xitaylar bay, Uyghurlar namrat bolushtek ikki qutup shekillendi.

Sherqiy Türkistanning yéza – qishlaqlirida ashliq yétishmeslik mesilisi éghir bolup, köpünche Uyghur déhqanlar yéziliq hökümetlerdin ashliq qeriz élip hayat kechürüshke mejbur bolidu, hazirmu hem künige 3 waq zaghra yeydighan, hetta bunimu tapalmaydighan déhqanlarning sani az emes. Emiliyette bolsa Sherqiy Türkistan Ottura Asiya boyiche eng asasliq ashliq ishlepchiqirish nuxtilirining biri. Mesilen, “Xinjiang iqtisat géziti” ning 10 – ayning 25 – künidiki xewiride körsütülishiche, Sherqiy Türkistanning bu yilliq ashliq ishlepchiqirish miqdari 600 ming tonna bolup, tarixtin buyanqi eng yuquri sewiyege yetken, emma bunung 500 ming tonnisi Xitaygha yötkep kétilidiken.

“Xinjiang géziti”(Sherqiy Türkistan Geziti) ning 10 ayning 27 küni xewer qilishiche, nöwette Sherqiy Türkistanda 5 milyon 740 ming déhqan charwichining ichimlik süyi bixeter emes iken, buhal, déhqan charwichilarning salametliki üchün jiddi xewip iken. Uyghurlar tarixtin buyan köl we deryalarni ichimlik su menbiyi qilip kelgen idi, 1964 yilidin buyan toxtimay dawam qilip kelgen atom sinaqliri we shundaqla Xitay hökümitining hech bir mohit asrash tedbirlirini almay pilansiz halda nefitlik, kann, karxana we zawutlarni qurushi netijiside Sherqiy Türkistanning sap we güzel muhiti éghir derijide bulghunushqa uchridi, derya we köllerning su menbeliri qurup, hemme jayni mikrop qaplidi. Emma Xitay hökümiti Sherqiy Türkistan xelqining ichimlik su mesilisini hel qilish üchün hech bir tedbir qollanmidi, Sherqiy Türkistanning mutleq köp sandiki yéza qishlaqlirida quduq we turobba süyi bolmighini üchün, Uyghur xelqi yenila burunqidek mehellilerdiki köl sulirini ichimlik su ornida qollunushqa mejbur boldi, netijide herqaysi rayonlarda waba we gheyri tiptiki yuqumluq kesellikler yamrashqa bashlidi

1986 yili Hoten rayonida gheyri tiptiki yuqumluq jiger kesili tarqap, nurghun Uyghurlar hayatidin ayrildi, bu hadise eyni chaghda xelqaraliq sehiye teshkilatlirining küchlük diqqitini qozghighini üchün, Xitay hökümiti 1987 yilidin étibaren < yéza qishlaqlarda zamaniwiy quduq berpa qilip, xelqning salametlikige kapaletlik qilish > digen sho'arni otturigha qoyghan idi, emma “Xinjiang géziti”(Sherqiy Türkistan Geziti)de elan qilinghan yuqarqi xewer, Xitay hökümitining bu jehette hech qandaq bir emiliy qedem basmighanliqini körsütüp turmaqta.